Yeganə Hacıyeva: "Vaşinqton İranı çəkindirmək ilə regionu müharibəyə sürükləməmək arasında çox incə balans saxlamağa çalışır"
Mark Rubio deyib ki, İrana qarşı "Əzəmətli qəzəb" əməliyyatımız hədəflərinə çatdı. Bu reallıqdır, yoxsa Rubio hakim komanda daxilində Trampa təzyiq addımı atır? Çünki məhz bundan sonra Tramp "Hörmüzdə ‘Azadlıq layihəsi’ni" dayandırdı.
Mark Rubionun "Əzəmətli qəzəb" əməliyyatının hədəflərinə çatması barədə bəyanatı həm reallıq payı daşıyır, həm də siyasi mesajdır.
Əvvəlcə reallıq tərəfi. "Əzəmətli qəzəb" adətən İranın nüvə obyektlərinə və ya proksi qruplarına endirilən nöqtə zərbələrinə verilən şərti addır. Əgər Pentaqon konkret hədəfləri vurub dağıtdığını təsdiqləyirsə, Rubio da bunu "hədəfə çatdıq" kimi təqdim edir. Hərbi baxımdan əməliyyat bitibsə, davam etdirməyin mənası yoxdur. Trampın Hörmüz boğazındakı "Azadlıq layihəsi"ndən imtinası da bu məntiqə uyğundur: hədəf vuruldu, eskalasiyanı dərinləşdirməyə gərək qalmadı.
İkinci tərəf isə daxili siyasət və komandadaxili mesajlaşmadır. Rubio Senatın Kəşfiyyat Komitəsinin sədr müavinidir və Respublikaçılar partiyasında "şahin" qanadı təmsil edir. O, hər zaman İrana qarşı sərt xəttin tərəfdarı olub. Tramp isə seçki ilində müharibə istəmir, çünki bu, neftin qiymətini qaldırar və iqtisadiyyata zərbə vurar. Rubio "hədəfə çatdıq" deməklə iki iş görür. Birincisi, Trampı tərifləyir: "güclü lider, vurdun, qazandın, bəsdir". İkincisi, Trampa çıxış yolu verir: "artıq qələbə qazandın, indi geri çəkilə bilərsən, zəif görünməyəcəksən". Bu, klassik təzyiq formasıdır. Əgər Tramp əməliyyatı davam etdirsə, müharibəyə girəcək. Dayandırsa, Rubio artıq "qələbə"ni elan edib, Tramp da "qalib kimi" geri çəkilə bilər.
Trampın Hörmüzdəki əməliyyatı dayandırması məhz Rubionun bəyanatından sonra gəlirsə, bu təsadüf deyil. Tramp partiya daxilindəki şahinlərlə hesablaşmalıdır. Onlara "zəiflik" ittihamı üçün əsas vermədən geri çəkilmək lazımdır. Rubio da bu arqumenti hazırladı: "biz vurduq, dağıtdıq, mesajı verdik, indi iqtisadi blokada ilə davam edək". Beləliklə Tramp həm müharibədən yayınır, həm də partiya bazasını sakitləşdirir.
Nəticədə Rubionun sözündə hər iki element var. Hərbi baxımdan hansısa mərhələ başa çatıbsa, "hədəfə çatdıq" demək reallıqdır. Siyasi baxımdan isə bu, Trampı daha böyük müharibədən çəkindirmək və eyni zamanda ona "qalib lider" obrazı yaratmaq üçün təzyiq addımıdır. Tramp da bu çıxış yolundan istifadə edib, Hörmüzdə hərbi fazanı bağladı, iqtisadi fazanı saxladı.
Mətbuat Şurası İH üzvü Yeganə Hacıyeva Rubionun "Əzəmətli qəzəb" açıqlaması və Trampın "Hörmüzdə Azadlıq layihəsi"ni dayandırması arasındakı siyasi ziddiyyəti "Bakı-Xəbər" qəzetinə şərh edib.
Hacıyevanın qənaətinə görə, Rubionun "İrana qarşı “Əzəmətli qəzəb” əməliyyatı hədəflərinə çatdı" açıqlaması təkcə hərbi əməliyyatın nəticələri barədə mesaj deyil. Bu, eyni zamanda ABŞ hakimiyyətinin daxilində İran siyasəti ətrafında gedən güc balansının və strateji fikir ayrılıqlarının ifadəsidir.
Ekspert vurğulayır ki, bu gün Vaşinqtonda İran məsələsi artıq yalnız təhlükəsizlik prizmasından deyil, enerji marşrutları, Çinlə rəqabət, Körfəz monarxiyalarının təhlükəsizlik arxitekturası və ABŞ-ın qlobal liderlik iddiası kontekstində qiymətləndirilir.
Hacıyeva Tramp administrasiyası daxilində həmişə iki fərqli xəttin mövcud olduğunu xatırladır - maksimal təzyiq və sərt cavab tərəfdarlarından ibarət mühafizəkar xətt və enerji bazarlarında böhran yaradacaq genişmiqyaslı eskalasiyadan çəkinən praqmatik xətt.
Əməliyyat həqiqətən strateji hədəflərə çatmışdısa, Vaşinqtonun niyə Hörmüz istiqamətində daha geniş təhlükəsizlik təşəbbüsünü dondurduğu sualına gəlincə, ekspert bunu bir neçə amilə bağlayır: belə bir addım neft qiymətlərini kəskin artırar, Çin və Hindistan kimi enerjidən asılı iqtisadiyyatları sarsıdar, ABŞ daxilində isə inflyasiya və seçkiöncəsi iqtisadi risklər yaradar. Tramp üçün isə ölkədə iqtisadi sabitlik geosiyasi güc nümayişindən hər zaman daha prioritetdir.
Hacıyeva həmçinin qeyd edir ki, Körfəz ölkələrinin özləri də - Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Qətər - son illərdə İranla paralel diplomatik kanallar açmağa çalışır və Vaşinqtonun bölgədəki həddindən artıq aqressiv hərbi addımları ərəb paytaxtlarında həmişə ehtiyatla qarşılanıb.
Nəticə etibarilə, ekspert Trampın layihəni dayandırmasını zəiflik kimi deyil, prioritetlərin dəyişməsi kimi dəyərləndirir: "ABŞ-ın əsas strateji diqqəti indi Çin-Sakit okean xəttinə yönəlib. Hörmüzdə böyük qarşıdurma isə ABŞ resurslarını yenidən Yaxın Şərq bataqlığına bağlaya bilərdi".
Akif NƏSİRLİ
