Sədrəddin Soltan: "Xomeyninin hakimiyyətə gəlməsində əsas dəstəkçi ABŞ ilə Böyük Britaniya olub"
Türkiyə Milli Kəşfiyyat Təşkilatı (MİT) İran inqilabının lideri Ayətullah Xomeyninin Türkiyədəki iqamətgahı ilə bağlı 1964-cü il tarixli məxfi sənədi ictimaiyyətlə paylaşıb. Sənəd MİT-in rəsmi saytının "Xüsusi kolleksiya" bölməsinə əlavə edilib.
MİT-in o dövrkü sədri Ziya Selışık tərəfindən imzalanmış sənəd İstanbul Mərkəzi İdarəsinə göndərilmiş əmrdən ibarətdir. Sənəddə bildirilir ki, Xomeyni 4 noyabr 1964-cü ildə Türkiyəyə gətirilmiş və Bursada yerləşdirilmişdir. Onun işləri MİT-in nəzarəti altında aparılmış, yazışmalarda isə "Belli" təxəllüsündən istifadə edilmişdir. Xomeyni 5 oktyabr 1965-ci ilədək Türkiyədə qalmışdır.
Demək olarmı ki, İranda Xomeyninin hakimiyyətə gəlişində və dini rejimin qurulmasında Türkiyə də iştirakçı olub?
Türkiyənin Xomeynini 1964-1965-ci illərdə öz ərazisində saxlaması bir həqiqətdir. Lakin bu, Türkiyənin İran inqilabını planlaşdırdığı və ya dəstəklədiyini sübut etmir. O dövrdə Türkiyə NATO üzvü, Qərb tərəfdarı bir dövlət idi. Xomeyninin Türkiyəyə göndərilməsi isə əslində İranın, daha dəqiq desək, şah rejiminin qərarı idi. Şah Məhəmməd Rza Pəhləvi Xomeynini öldürtmək istəmirdi, amma ölkədə də saxlamaq mümkün deyildi. Türkiyə bu məsələdə bir növ "təhlükəsiz sürgün məntəqəsi" funksiyasını yerinə yetirdi.
Türkiyənin Xomeyniyə "nəzarət" etməsi isə onu dəstəkləməkdən çox, izləmək mənasını daşıyır. Kəşfiyyat təşkilatları öz ərazisindəki xarici şəxslərə, xüsusilə siyasi cəhətdən həssas olanlara nəzarət edir. Bu, standart kəşfiyyat praktikasıdır.
1979-cu il İran inqilabına gəldikdə isə, Xomeyni 1965-ci ildən sonra Nəcəfdə, ardınca Parisdə sürgündə yaşadı. İnqilab hərəkatı əsasən İranın daxilindən qidalandı. Türkiyənin bu prosesdə birbaşa və ya dolayı iştirakına dair ciddi tarixi sübut yoxdur.
Beləliklə, Türkiyənin Xomeyninin hakimiyyətə gəlişinə şüurlu töhfə verdiyi iddiası faktlara deyil, məntiqi ehtimallara dayanan bir nəticədir. Tarixi hadisələri dəyərləndirərkən "iştirak etmək" ilə "şərait yaratmaq" arasındakı fərqi nəzərə almaq lazımdır. Türkiyə şərait yaratdı, lakin bunun nəticəsinə nəzarət edə bilmirdi və çox güman ki, 15 il sonra İranda belə bir inqilabın baş verəcəyini o dövrdə heç kim proqnozlaşdırmırdı.
Orta Doğu Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, siyasi şərhçi Sədrəddin Soltan məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, Ayətullah Xomeyni Məhəmməd Rza Şahın təqib və təzyiqindən qaçaraq Türkiyəyə sığındı. Orada çox qısa müddət qaldı və sonra İraqa köçdü. Daha sonra isə o, Fransaya mühacirət etdi. Fransadan isə İrana artıq lider kimi döndü. O məntiqlə demək olar ki, Xomeyninin hakimiyyətə gəlməsində İraqın və Fransanın da rolu var. Fikrimcə, bunların hamısı ehtimallardır. Xomeyninin hakimiyyətə gəlməsində, İranda İslam rejiminin qurulmasında əsas dəstəkçi ABŞ ilə Böyük Britaniya olub. Çünki həmin dövrdə dörd siyasi xətt çox güclü idi: Xomeyninin rəhbərlik etdiyi dindarlar, yəni ruhanilər, Məhəmməd Musəddiqdən qalma Milli Cəbhə, Xalq Mücahidləri və Tudə, yəni İran Xalq Partiyası. Bunların içərisində ən güclüsü Xomeyninin xətti idi. O, güclü olduğundan bütün digər qrupları sıradan çıxardı və hakimiyyətə gəldi.
Məhəmməd Rza Şah ölkədən qaçandan sonra ABŞ-ın əsas hədəfi İranda hərbi rejim yaratmaq, sonra onu tədricən mülki rejimlə əvəz etmək idi. Amma Amerika buna müyəssər ola bilmədi, çünki o zaman hərbçilər 1979-cu il fevral inqilabını edən xalqın tərəfinə keçdi və bununla da ABŞ-ın İranda hərbi rejim yaratmaq cəhdi alınmadı. Bu məntiqlə demək olar ki, İranda Xomeyni rejiminin qurulmasında əsas dəstəkçi ABŞ oldu. Ona görə ki, İranda ruhanilərin hakimiyyətə gətirilməsindən başqa yol yox idi. Onlar gəlməsə ya kommunistlər, ya da Milli Cəbhə hakimiyyətə gələcəkdi. Milli Cəbhənin hakimiyyətdən getməsi üçün vaxtilə Amerika Məhəmməd Rza Şaha yardım etmişdi, bu səbəbdən onun hakimiyyətə gəlməsi məqbul sayılmırdı. Şərait üçün ən uyğun qüvvə Xomeyninin rəhbərlik etdiyi siyasi qüvvələr sayılırdı, ona görə də məhz onun hakimiyyətə gəlməsinə yardım edildi.
Sonrakı dövrdə Xomeyni ilə ABŞ arasında münasibətlərin pozulmasının əsas səbəblərindən biri Məhəmməd Rza Şah Pəhləvinin İrana ekstradisiya edilməməsi oldu. ABŞ onun İrana ekstradisiya edilməsinə şərait yaratmadı, ondan sonra İranda anti-Amerika şüarları başlandı və münasibətlər korlandı.
Eyni zamanda Xomeyni və tərəfdarlarının əsas hədəflərindən biri İranı ABŞ müstəmləkəsindən xilas etmək idi. Bu böyük bir tarixi əhatə edir. Nəticə etibarilə məsələnin “bu prosesdə Türkiyənin də iştirakı olub” tərəfinə gəldikdə, Türkiyədə ötən əsrin 60-cı illərindəki vəziyyətə nəzər salanda görürük ki, o dövrdə ölkədə türk-islam xəttinin zəiflədilməsi istiqamətində proses gedirdi. Adnan Menderesin edam edilməsi, parlament üzvlərinin öldürülməsi və s. bütün bu hadisələrdən sonra Türkiyədə hərbi rejim quruldu. Həmin dövrdə Türkiyəni Amerikanın nəzarəti altında olan, Qərb yönlü hakimiyyət idarə edirdi. Bunların İranda radikal İslam tərəfdarı olan Xomeynini hakimiyyətə gətirmək, yaxud da orada iştirak etmək imkanları məhdud idi. Ölkədəki türk-islamçı kəsim təqib və təzyiq altında idi. Odur ki, Türkiyənin İranda İslam Respublikasının qurulmasına yardım imkanları çox məhdud idi.
1979-cu il İslam inqilabı ərəfəsində də Türkiyədə hərbi çevriliş baş verdi. General Kənan Evrenin başçılığı ilə çevriliş oldu. Onlar da yenidən İranda İslam Respublikasının inkişafına inanmırdı.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Məhəmməd Rza Şahın vaxtında da, Xomeyninin hakimiyyəti dövründə də İraqdakı kürd silahlı qruplaşmaları Türkiyəyə təzyiq vasitəsi kimi daima istifadə olunub. Odur ki, Türkiyənin İranda Xomeyninin qurduğu İslam Respublikası kimi məsələlərdə iştirak etməsi o qədər də ağlabatan sayılmır. Çünki onlar bir-biri ilə əks-qütblü rejimlər idi. Türkiyədəki hakimiyyət hərbçi rejim, Amerika yönümlü, İslam Respublikası isə hələ yolunu tam müəyyənləşdirməyən - üçüncü yol axtaran bir rejim idi. Hesab etmirəm ki, Türkiyənin İranda Xomeyninin hakimiyyətə gəlməsində hər hansı bir rolu olub.
Dəniz NƏSİRLİ
