İlham Şaban: "Gündəlik hasilatı bir milyon barel artırmaq sadəcə mühasibatlıq işi deyil"
BƏƏ-nin OPEC-dən çıxması və hasilatı artıracağını elan etməsi, ardınca OPEC-in özünün də gündəlik hasilatı 188 min barel artırmaq qərarı neft bazarında yeni mərhələnin başladığını göstərir. Bu iki xəbər bir-biri ilə bağlıdır və kartelin daxilindəki gərginliyi, eyni zamanda qlobal enerji balansındakı dəyişikliyi əks etdirir.
BƏƏ uzun müddətdir OPEC+ çərçivəsində özünə ayrılan kvotadan narazı idi. Ölkə son illərdə neft hasilatı gücünü ciddi şəkildə artırıb. ADNOC milyardlarla dollar investisiya qoyaraq hasilat potensialını gündə 5 milyon barelə çatdırmağı hədəfləyir. Amma OPEC+ razılaşmasına görə Əbu-Dabi gündə təxminən 3,2 milyon barel hasil edə bilirdi. Yəni faktiki gücünün 35 faizi boş dayanırdı. Səudiyyə Ərəbistanı isə bazarda qiyməti saxlamaq üçün könüllü ixtisarlara gedir və bütün yükü öz üzərinə götürürdü. BƏƏ hesab edir ki, bazar payını itirir və investisiyalarının qarşılığını ala bilmir. Çıxmaq və hasilatı artırmaq qərarı məhz bu narazılığın nəticəsidir. Rəsmi açıqlama olmasa da, bazar bunu OPEC-dən faktiki uzaqlaşma kimi oxuyur. Hətta formal olaraq qalacağını desə də, kvotaya əməl etməyəcək.
OPEC-in 188 min barel artım qərarı isə kartelin dağılmasının qarşısını almaq cəhdidir. Səudiyyə başa düşür ki, BƏƏ-ni saxlamaq üçün ona güzəşt etmək lazımdır. Əgər bütün üzvlər hasilatı artırmaq istəyirsə, ixtisar siyasətini davam etdirmək OPEC-in özünü parçalayacaq. Ona görə minimum artımla həm BƏƏ-ni razı salmaq, həm də "biz hələ də birlikdəyik" mesajı vermək istəyirlər. Amma 188 min barel simvolik rəqəmdir. BƏƏ təkbaşına gündə 500-800 min barel əlavə neft çıxara bilər. Yəni OPEC-in qərarı BƏƏ-nin planının qarşısını almır, sadəcə legitimləşdirir.
Bazar üçün bunun üç nəticəsi var. Birincisi, təklif artacaq və qiymətə aşağı təzyiq yaranacaq. Brent 110-120 dollar aralığında olanda BƏƏ və Səudiyyə hasilatı artırsa, qiymət 90-100 dollara enə bilər. Bu, büdcəsini 80 dollardan hesablayan ölkələr üçün problem deyil, amma 100-dən yuxarı gözləyənlər üçün gəlir itkisi deməkdir. İkincisi, OPEC-in qiymətə təsir gücü zəifləyir. Kartel 2016-cı ildən bəri bazarı könüllü ixtisarla idarə edirdi. İndi ən iri üzvlərdən biri qaydaları pozanda digərləri də kvotaya əməl etməyəcək. İraq, Küveyt, hətta Rusiya da "biz niyə az çıxaraq" deyəcək. Üçüncüsü, ABŞ-ın əli güclənir. Vaşinqton illərdir OPEC-i hasilatı artırmağa çağırırdı ki, benzin qiyməti düşsün. İndi BƏƏ-nin addımı və OPEC-in güzəşti ABŞ-ın istədiyini verir. Tramp administrasiyası isə bunu öz diplomatik qələbəsi kimi təqdim edəcək.
Azərbaycan üçün isə nəticə qarışıqdır. Qiymət 100-dən 90-a düşsə, büdcə gəlirləri azalacaq, amma fəlakət deyil. Çünki büdcə 65-70 dollara hesablanıb. Əsas risk OPEC-in dağılması ssenarisidir. Əgər kartel nəzarəti itirsə və "hamı özü üçün" prinsipi başlasa, qiymət 60-70 dollara da enə bilər. Onda Neft Fondundan transferlər azalacaq, Qarabağda bərpa işləri, sosial paketlər ləngiyəcək. Digər tərəfdən, BƏƏ-nin müstəqil oyunçu olması SOCAR üçün yeni imkanlar açır. Əbu-Dabi ilə birgə layihələr, üçüncü ölkələrdə əməkdaşlıq, TANAP-TAP dəhlizində əlavə həcmlər müzakirə oluna bilər.
Yekunda, BƏƏ-nin addımı OPEC daxilindəki çatın böyüdüyünü göstərir. Kartel ya yeni qaydalarla razılaşacaq və hamıya daha çox kvota verəcək, ya da dağılma prosesinə girəcək. 188 min barel artım isə sadəcə vaxt qazanmaq cəhdidir. Əsl sual budur: Səudiyyə qiyməti qorumaq üçün yenidən təkbaşına ixtisara gedəcək, yoxsa o da bazar payı uğrunda mübarizəyə qoşulacaq. Birinci halda OPEC qalır, ikinci halda neft bazarında 2014-2016-cı illərdəki kimi qiymət müharibəsi başlaya bilər.
Neft sənayesi üzrə mütəxəssis İlham Şaban məsələyə münasibət bildirərkən dedi ki, BƏƏ OPEC-dən getsə də onun gündəlik 5 milyon barel ixrac həcminə çatması üçün ən azı 3 il vaxt lazımdır, yəni bu dərhal baş verən hadisə deyil: "Gündəlik hasilatı və ya ixracı bir milyon barel artırmaq sadəcə mühasibatlıq işi deyil, buna investisiya, resurslar və zaman lazımdır. Məsələn, İranın BƏƏ-yə dünənkı hücumu nəticəsində dəniz əməliyyatları, hasilat tamamilə dayandırıldı. Onsuz da bu ölkənin dəniz əməliyyatları İranla müharibə başlayandan bəri minimum həddə enmişdi. Üstəlik, ixrac imkanları məhdud olduğuna görə quruda da hasilat azalıb. Yalnız gündəlik 1,8 milyon barel boru kəməri ilə ixrac imkanı qalır. Bundan əvvəl isə BƏƏ gündəlik 3,5 milyon barel neft ixrac edirdi. Yəni ixrac iki dəfəyə qədər azalıb.
Eyni zamanda hazırda neftin qiyməti 100-110 dollara qalxıb. Çünki aprelin 8-dən başlayan atəşkəs real sülhə çevrilməyib. Bu da bazarları gərginlikdə saxlayır. İyun ayında Hörmüz boğazı açılsa belə boğazın tam gücü ilə işə salınmasına zaman lazım olacaq, bu 20 gündə də ola bilər, 1-2 ay da uzana bilər. Lakin Qətər kimi neft-qaz sənayesi fiziki zərərlər alan ölkə üçün bərpa dövrü daha uzun çəkəcək. Bu baxımdan OPEC-in iyun ayından başlayacaq gündəlik 188 min barellik kvota artımı reallaşa biləcəkmi, biz onu iyul ayında kartelin hesabatı dərc ediləndə biləcəyik."
Dəniz NƏSİRLİ
