Qlobal miqyasda gübrə və ərzaq qiymətlərinin uzunmüddətli artım tendensiyası müşahidə edilir. Hörmüz boğazındakı hadisələr üçün ən optimist ssenarilər belə qiymət artımlarını dayandıra bilməyəcək. Gübrə qiymətləri qlobal neft çatışmazlığından birbaşa təsirlənməyən ABŞ-da da artır. Bu qiymət artımı dalğası Azərbaycana da təsir edəcək.
ABŞ prezidenti Donald Trampın Hörmüz boğazından ticarət gəmilərinin hərəkəti üçün elan etdiyi əməliyyatın ilk günü az uğur qazanıb. İran hələ də həm ABŞ donanması, həm də koordinasiya olunmamış mülki gəmiçilik üçün yüksək risklər yaradır. Lakin möcüzə baş versə və Hörmüz boğazı qəfildən ABŞ-ın nəzarəti altına keçsə belə, qlobal ərzaq qiymətlərinin artmasının qarşısını almaq mümkün olmazdı. Nə Tehran, nə də Vaşinqton kənd təsərrüfatı təqviminə təsir göstərə bilmədiyindən, yanacaq çatışmazlığı və bahalı gübrələr artıq dünya miqyasında kənd təsərrüfatı istehsalının həcmini müəyyən edib. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) baş direktoru Qu Dongyu bildirb: "Mövsümi təqvim gübrə böhranının təcililiyini anlamaq üçün çox vacibdir. Gübrə tətbiqi əkin dövrləri ilə üst-üstə düşəcək şəkildə dəqiq vaxtlanmalıdır və bu dövrlər geri dönməz məhsul itkisi olmadan təxirə salına bilməz". FAO-nun baş direktoru bildirib ki, əsas gübrə olan karbamidin qiyməti Hörmüz boğazında üç aydır artan gəmiçilik böhranı səbəbindən ABŞ-da xeyli artıb. FAO rəhbəri qeyd edir ki, qlobal gübrə bazarında ciddi qarışıqlıqlar yaşanır: "Aprel ayının ortalarına qədər karbamidin qiyməti ABŞ-da 52%, Braziliyada isə 60% artmışdı. Gübrə tədarükünün gecikdirilməsinin kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını təhdid edən aylıq 1,5-3 milyon tona qədər qıtlığa səbəb olduğu təxmin edilir". Ərzaq qiymətlərinin artmasının nəticələri, demək olar ki, bütün ölkələrə təsir edəcək. Lakin gübrə tədarükünün 53%-ni Körfəz ölkələrindən alan Banqladeş son dərəcə yüksək risklə üzləşir. Buğda və qarğıdalı idxalından asılı olan İranın özü də təzyiq altındadır. FAO-nun təhlili göstərir ki, Yaxın Şərq böhranının yaratdığı mənfi tendensiyalar birlikdə ərzaq qiymətlərinin artmasına və regionla ən sıx bağlı olan ölkələrdə aclığın artmasına səbəb ola bilər. Məsələn, Livanda 874 min insan kəskin qida çatışmazlığı ilə üzləşir. Yəməndə 17 milyondan çox insanın ərzaq yardımına ehtiyacı var.
Aprel ayının sonunda Dünya Bankı 2026-cı ildə gübrə qiymətlərinin təxminən üçdə bir qədər artacağını bildirib. 2026-cı ilin birinci rübündə gübrə qiymətləri artıq 12% artmışdı. Bu qiymət artımı əsasən Hörmüz boğazının bağlanması ilə əlaqədardır. Dünya Bankının icmalında qeyd olunur ki, gübrə qiymətlərinin artması əsasən karbamid qiymətlərinin artmasından qaynaqlanır. O da qeyd olunur ki, 2026-cı ildə gübrə qiymətlərinin 31% artacağı proqnozlaşdırılır ki, bu da karbamid qiymətlərinin 60% artması ilə əlaqədardır. Dünya Bankının ekspertləri proqnozlaşdırırlar ki, gübrələrin mövcudluğu 2022-ci ildən bəri ən aşağı səviyyəyə düşəcək, fermerlərin gəlirlərini azaldacaq və gələcək məhsulu təhlükə altına alacaq. BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş öz növbəsində bildirib ki, Hörmüz boğazında naviqasiya azadlığı ilin ortalarına qədər təxirə salınarsa, 45 milyon insan aclıqla üzləşəcək, 32 milyon insan isə yoxsulluğa düçar olacaq. O qeyd edib ki, hətta ən yaxşı ssenaridə, yəni bu gün Hörmüz boğazında naviqasiya azadlığının təmin edildiyi halda belə, təchizat zəncirlərinin bərpası bir neçə ay çəkəcək. Lakin Amerika ordusu, görünür, "hazırda" heç bir naviqasiya azadlığını təmin edə bilməyib. İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri İbrahim Əzizi bildirib ki, Tehran ABŞ-ın Hörmüz boğazında gəmiçiliyə hər hansı müdaxiləsini atəşkəsin pozulması kimi qiymətləndirəcək. Bu arada, Dünya Bankı bütün əmtəələrin qiymətlərinin 2026-cı ildə təxminən 16% artacağını proqnozlaşdırır. Enerji, gübrələr və bir sıra əsas metalların qiymət artımına ən çox məruz qalacağı gözlənilir. Əmtəə qiymətlərinin artması sürətlənən inflyasiyaya və dünyada iqtisadi artımın yavaşlamasına səbəb olacaq. Bu da dünyanın bir parçası kimi Azərbaycana da təsir edəcək.
Ramil QULİYEV
