İrəvanda Avropa Siyasi Birliyinin sammiti, ardınca isə ilk Ermənistan-Avropa İttifaqı sammiti Cənubi Qafqazda əsas diqqət mərkəzində yer alan hadisələr sırasındadır. Ümumilikdə əlli yüksək vəzifəli Avropa diplomatı Ermənistana gəlib. Aİ diplomatlarının görüşünün əsas mövzusu 7 iyunda keçiriləcək parlament seçkilərində baş nazir Nikol Paşinyana dəstək olub. Oxşar aktivlik 2023-cü ildə Moldovada da müşahidə olunub, o zaman Aİ nümayəndələri Maya Sandu və onun partiyasını effektiv şəkildə dəstəkləyiblər. Maraqlıdır ki, hazırkı Ermənistan administrasiyası Vaşinqton tərəfindən deyil, Brüssel tərəfindən dəstəklənir və Ermənistan Amerika infrastruktur və enerji layihələrini həyata keçirməklə daha sıx inteqrasiyanı inkişaf etdirmək istəyir.
Bu fonda Zəngəzur dəhlizinin tikintisi bütün maraqlı tərəflər tərəfindən dəstəkləndiyindən, onun həyata keçirilməsi həll olunub. Maraqlı tərəflər bunlardır: Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya, Türkiyə, ABŞ, Aİ, Çin, Türkmənistan və Qazaxıstan. Lakin ABŞ-İran qarşıdurması fonunda dəhlizin fəaliyyəti hələ də qeyri-müəyyəndir. Ən pis ssenari baş versə belə, layihəyə amerikalılar deyil, bloklanma dövründə Ermənistandakı mövqelərini möhkəmləndirməkdə və yeni marşrutların çəkilməsində maraqlı olan avropalılar nəzarət edəcək. Rusiya həmçinin İrəvanın açılışını təxirə saldığı Qafandakı baş konsulluğu vasitəsilə marşruta nəzarət etməyə hazırdır. Avropa diplomatik missiyasının uğuru Brüsselin yolun Ermənistan hissəsinə nəzarəti ələ keçirə biləcəyini müəyyən edəcək. Bunula yanaşı o da bəllidir ki, Cənubi Qafqaza qonşu olan İranla münasibətlərində Aİ daim ehtiyatlı və əməkdaşlıq mövqeyini qoruyub saxlayıb. Avropa diplomatiyası 2015-ci ildə nüvə sazişinə nail olmaq üçün maksimum səy göstərib. Sazişin süqutu, eləcə də Yaxın Şərqdəki hazırkı gərginlik Donald Trampın prezidentliyi dövründə baş verib. Buna baxmayaraq, İran xarici siyasət çağırışlarına ən sərt və qeyri-ənənəvi şəkildə cavab verməyə hazır olduğunu nümayiş etdirib.
Aİ-nin İrana qarşı ABŞ-İsrail müharibəsində iştirak etməməsi Tehrana bir siqnaldır ki, Aİ hələ də İranı enerji tərəfdaşı kimi görür, bütün körpülər yandırılmayıb. Qafqaz gələcək nəqliyyat və infrastruktur layihələri vasitəsilə Tehran və Brüssel arasında vasitəçi kimi çıxış edə bilər ki, bu da tərəflərə Hörmüz boğazındakı "tanker gərginliyi"ni keçməyə imkan verəcək. Buna görə də, Gürcüstanın Qara dəniz sahillərinə çıxışı olan yeni qaz infrastrukturunun tikintisini də əhatə edən Aİ ilə İran arasında müharibədən sonrakı yaxınlaşma strategiyası Ermənistan-Avropa əməkdaşlığı üçün uzunmüddətli perspektivə çevrilə bilər. Gürcüstan bu yaxınlara qədər Aİ-nin regional gündəliyinin əsas müdafiəçisi idi və eyni zamanda xarici siyasətdə suverenliyini qoruyaraq Avropa dəyərləri ruhunda islahatlar həyata keçirmək qabiliyyətini nümayiş etdirirdi. Aİ-Gürcüstan yaxınlaşması təxirə salınsa da, Brüssel İrəvana göz dikir və inanır ki, onunla inteqrasiya Tiflis ilə dialoqda yenidən başlamağa kömək edəcək və qonşular arasında mülayim rəqabətə səbəb olacaq. Aİ-nin nə genişlənmək, nə də Cənubi Qafqaz respublikalarını ayrı-ayrılıqda birləşdirmək planı yoxdur. Avropa diplomatiyasında regionun potensialı hərtərəfli şəkildə nəzərdən keçirilməlidir və buna görə də Cənubi Qafqaz üçün ən uyğun inteqrasiya ssenarisi Baltikyanı ölkələrdir. Latviya, Litva və Estoniya eyni vaxtda Aİ-yə qoşulublar. Qeyd etmək lazımdır ki, Aİ sərhədlərarası enerji mübadiləsi üçün şərait yaratmaq, Ermənistan və Gürcüstanın xarici enerji təchizatçılarından asılılığını azaltmaq və regionun enerji təhlükəsizliyini gücləndirmək məqsədilə "Qafqaz Elektrik Ötürücü Şəbəkəsi" təşəbbüsü çərçivəsində Ermənistan və Gürcüstanın enerji sistemlərini birləşdirmək layihəsinə təşəbbüs göstərib.
Tahir TAĞIYEV
