ABŞ Qazaxıstandakı nadir torpaq metal yataqlarının əsas və hətta inhisarçı inkişaf etdiricisi roluna iddia edir. “Kaz Resources” şirkəti Amerika bazarı üçün vacib xammalın strateji təchizatçısı olmağa hazırlaşır. ABŞ prezidentinin oğulları kiçik Donald Tramp və Erik Trampın şirkətdə iştirakı layihəyə xüsusi maraq qatır. “Financial Times” qəzetinin məlumatına görə, ABŞ-ın prezidentinə bağlı “Skyline” şirkəti mədən sənayesinə sıçrayış edərək, Qazaxıstanın ən böyük, lakin hələ istifadə olunmamış volfram yatağını inkişaf etdirməyi planlaşdıran “Cove Capital” şirkətinin törəmə şirkətinə 20 milyon dollar investisiya qoyub.
Bu layihə, demək olar ki, adi bir layihə deyil - ABŞ hökuməti volframı vacib bir resurs kimi qəbul edərək, onu 1,6 milyard dollarlıq əhəmiyyətli bir məbləğdə dəstəkləyib. “Skyline” və “Cove Capital” şirkətlərinin birləşməsi “Kaz Resources” şirkətinin yaradılması ilə nəticələndi. Hazırda şirkət Nasdaq birjasında listinqə hazırlığın son mərhələsindədir və ABŞ siyasi hakimiyyəti ilə Qazaxıstanın resursları arasında əlaqəni möhkəmləndirir. “Kaz Resources” veb saytında dərc olunmuş mətbuat açıqlamasına görə, şirkət “Skyline Builders” və “Cove Kaz Capital Group” şirkətlərinin birləşməsi nəticəsində qlobal nadir torpaq metalları bazarında yeni güclü bir oyunçunun meydana çıxdığını təsdiqləyib. Bu birliyin məqsədi Qazaxıstan və ABŞ arasında "mineral körpü" yaratmaqdır. “Skyline”ın ambisiyaları volfram hasilatından daha genişdir: şirkət ABŞ-ın litiumdan rubidiuma qədər nadir elementlərə olan tələbatını ödəmək niyyətindədir. Bundan əlavə, bəyanatda bildirilir ki, biznes birləşməsi Qazaxıstanda 15 lisenziyaya malik başqa bir Amerika şirkəti olan “KAZ Critical Minerals”ı da əhatə edəcək. Saziş Qazaxıstanın “Tau-Ken Samruk” mədən şirkətinin törəmə müəssisəsi olan “Severnıy Katpar”da 70% payın alınmasına əsaslanıb. “Severnıy Katpar” Qarağan bölgəsində iki yataq — “Severnıy Katpar” və “Verxnıy Kayraktı” üçün lisenziyalara malikdir. Bu sahələr dünyanın ən böyük volfram yataqlarından birini təmsil edir və ehtiyatları 410.000 tondan çoxdur. Layihəyə planlaşdırılan investisiyanın 1,1 milyard dollar olduğu təxmin edilir.
Dünya Bankının hesablamalarına görə, Qazaxıstan ümumi dəyəri 46 trilyon dolları keçən 5000-dən çox kəşf edilməmiş yataqdan ibarət təsirli bir fonda malikdir. Sənaye və tikinti naziri Kanat Şarlapayevin sözlərinə görə, hazırda 12 sahədə, o cümlədən Qarağan bölgəsindəki “Kuyrektykol”da kəşfiyyat işləri aparılır. Burada metal ehtiyatları 935,4 min ton olaraq qiymətləndirilir və 1 milyon tona çatacağı proqnozlaşdırılır. Mütəxəssislər proqnozlaşdırırlar ki, hasilatdan hazır məhsul buraxılışına qədər tam sənaye dövrünün uğurlu təşkili nadir torpaq metalları sektoruna ölkənin ÜDM-nin 7,1%-ni yaratmağa imkan verəcək ki, bu da cari neft və qaz gəlirləri ilə müqayisə edilə bilər. Vaşinqtonun strateji prioritetləri başqa yerdədir. Milli maraqları qorumaqdan əlavə, Tramp administrasiyası nadir torpaq metalları üçün alternativ təchizat zəncirləri qurmaqla Pekinin geosiyasi təsirini azaltmağa çalışır. Vəziyyət Çinin volfram istehsalı və istehlakında hazırkı inhisarı ilə mürəkkəbləşir. Bu məsələ xüsusilə ABŞ üçün aktualdır: 2015-ci ildə daxili istehsalı dayandırdıqdan sonra ölkə Çin ixracatından kritik dərəcədə asılı vəziyyətə düşüb. Şərq-Qərb Strategiyası analitik mərkəzinin baş direktoru Dmitri Orlovun verdiyi məlumata görə, Qazaxıstanın yeraltı sərvətlərində nadir torpaq metallarının və elementlərinin mövcudluğu onların emalı yoluna qoyulana qədər heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Zavodlar olmadan sərvət iddiaları sırf siyasi olaraq qalır. Orlov əsas problemi "uzun və bahalı" adlandırır - yataqların kəşfindən istehsalın başlanmasına qədər proses 10-15 il çəkə bilər, regionların isə artıq pula ehtiyacı var. “TechMet SCM” şirkətinin analitiki Kventin Lamarş da qeyd etdi ki, bu zəngin ehtiyatları işlək istehsala çevirmək çoxlu miqdarda pul və uzun illər zəhmət tələb edir. Lakin Tramp üçün, onun "nadir torpaq metalları üçün hər yerə gedəcəyik" ifadəsinə əsasən, hasilatdan emal mərhələsinə qədər olan müddət problem deyil. Mərkəzi Asiya qlobal texnologiya yarışında əsas mərkəzə çevrilir. Ekspert Murat Beyşenovun qeyd etdiyi kimi, nadir torpaq metalları bu gün müdafiə və kosmik sektorların təməlini qoyan "yeni neft"dir. Onun daşınması üçün Orta Asiya-Xəzər-Azərbaycan marşrutundan istifadə olunması gözlənilir. Bu da layidə Azərbaycanın da mühüm rolunu ifadə edir.
Tahir TAĞIYEV
