Ermənistanda indiki hakimiyyətin müdafiəsində Avropa İttifaqı ABŞ ilə müqayisədə daha fəal görünür. Bunun səbəbi Tramp ilə Putin arasında ehtimal edilən gizli sövdələşmələr ola bilərmi? Kənardan müşahidə edəndə Avropa İttifaqının bu cür canfəşanlığı sanki Tramp administrasiyasının Ermənistan məsələsindəki passivliyinə cavab kimi görünür. Tramp ilə Putin arasında Qafqaz, o cümlədən Ermənistanla bağlı hansısa gizli razılaşmanın olması nə dərəcədə realdır?
Tramp ilə Putin arasında Ermənistanı əhatə edən gizli sövdələşmənin olması ehtimalı çox zəifdir. Avropa İttifaqının Ermənistanda indiki hakimiyyətin müdafiəsində daha fəal görünməsi, ABŞ-ın isə nisbi sakit dayanması Trampın passivliyindən və ya Putinlə razılaşmasından irəli gəlmir. Səbəb hər üç tərəfin fərqli maraqları və fərqli alətlərlə işləməsidir.
Avropa İttifaqı üçün Ermənistan həm enerji təhlükəsizliyi, həm də sərhəd sabitliyi deməkdir. Ukraynada müharibədən sonra Brüssel Rusiyadan asılılığı azaltmaq üçün Qafqazdan keçən alternativ qaz və elektrik yollarını təhlükəsizləşdirmək istəyir. Ermənistan bu yolların üzərindədir. Eyni zamanda Avropa öz qonşuluğunda yeni müharibə, qaçqın axını və enerji böhranı istəmir. Ona görə də 2,5 milyard avroluq maliyyə paketi, mülki missiya, seçkiyə dəstək kimi vasitələrlə İrəvana yaxın durur. Bu canfəşanlıq Trampa cavab deyil, Avropanın öz risklərini idarə etmək cəhdidir.
ABŞ isə passiv deyil, sadəcə başqa cür hərəkət edir. Tramp administrasiyasının təşviq etdiyi TRIPP dəhlizi layihəsi Vaşinqtona 99 illik iqtisadi hüquqlar verir və Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən marşruta nəzarəti nəzərdə tutur. Bu, neft-qaz kəmərlərini və rəqəmsal xətləri də əhatə edir. Yəni ABŞ birbaşa Paşinyan hökumətinə pul vermək əvəzinə, regionda uzunmüddətli iqtisadi rıçaq qurur. Trampın üslubu belədir: az xərc çək, amma strateji nöqtələrə nəzarət et. Aİ-nin Ermənistana milyardlar xərcləməsi də onun işinə yarayır, çünki maliyyə yükünü Brüssel daşıyır. Bu, rol bölgüsüdür, passivlik deyil.
Tramp ilə Putin arasında gizli sövdələşmə versiyası isə üç səbəbə görə inandırıcı deyil. Birincisi, ABŞ-da prezident təkbaşına belə həssas mövzuda Putinlə gizli alver edə bilməz. Konqres, Pentaqon, kəşfiyyat qurumları var və bu, dərhal ifşa olunardı. İkincisi, TRIPP dəhlizi Rusiyadan yan keçir və Moskvanın Qafqazdakı monopoliyasını qırır. Əgər sövdələşmə olsaydı, ABŞ Ermənistan üzərindən 99 illik nəzarət almazdı. Üçüncüsü, Putinin özü Ermənistanı açıq şəkildə hədələyir, qaz asılılığını xatırladır, Avropa İttifaqı ilə eyni vaxtda Aİİ-də üzvlüyün mümkün olmadığını deyir. Əgər Trampla Ermənistanı "bölüşdürüblərsə", niyə hədələyir. Bu, məntiqə uyğun gəlmir.
Görünən fərqin əsas səbəbi bürokratiya və üslub fərqidir. Aİ qərarları gec verir, amma verəndə paketlə, missiya ilə, bəyanatla gəlir. ABŞ isə bir layihə ilə bütün oyunu dəyişməyə çalışır. Biri mikro səviyyədə çox görünür, o biri makro səviyyədə mövqe tutur. Kənardan baxanda Aİ qaçır, ABŞ dayanmış kimi görünür.
Nəticədə Putin, Tramp və Aİ arasında Qafqaz uğrunda rəqabət realdır, amma bu, gizli sövdələşmə ilə deyil, açıq maraqların toqquşması ilə gedir. Aİ pul və missiya göndərir, ABŞ dəhliz alır, Rusiya hədələyir. Hələlik heç kim qəti qalib deyil. ABŞ-ın marağı görünməmiş səviyyədədir və bu, Kremlin mövqeyini ciddi sarsıdır. Amma Rusiyanın da əlində hərbi bazalar, sərhəd nəzarəti, iqtisadi alətlər, o cümlədən qaz təchizatı və Aİİ kimi təsir vasitəsi qalır. Sövdələşmə yoxdur, sadəcə hər kəs öz oyununu oynayır.
Akif NƏSİRLİ
