Bəlli olduğu kimi, Emmanuel Makronun dövlət səfəri zamanı Ermənistan və Fransa arasında Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsi imzalanıb. Bu, İrəvan və Paris arasında imzalanan ilk belə sənəddir. Sənədi Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və Fransa prezidenti Emmanuel Makron imzalayıb.
Paşinyan imzalanma mərasimində bildirib: “Bu gün biz Şimal-Cənub super layihəsinin artıq formalaşdığını təsdiqləyə və bu yolu necə istifadəyə verəcəyimizi artıq təsəvvür edə bilərik. Əgər strateji tərəfdaşlıq qurmadan bu qədər şeyə nail olmuşuqsa, bundan sonra bizi hansı uğurlar və nailiyyətlər gözlədiyini təsəvvür edə bilərəm”. Sənəddə, xüsusən də Ermənistan və Fransanın beynəlxalq sülhməramlı missiyalar çərçivəsində, yəni Fransanın dəstəyi ilə, o cümlədən Avropa İttifaqının ümumi təhlükəsizlik və müdafiə siyasəti çərçivəsində ölkənin bu missiyalarda iştirakını genişləndirməklə əməkdaşlığı gücləndirmək niyyətində olduqları bildirilir. Ermənistan və Fransa həmçinin beynəlxalq və regional təhlükəsizlik strukturları çərçivəsində silahlara nəzarət və yayılmama kimi qarşılıqlı maraq doğuran bütün müdafiə məsələləri üzrə əməkdaşlığı dərinləşdirəcəklər. Bundan əlavə, Ermənistan və Fransa süni intellekt, kibertəhlükəsizlik və yarımkeçiricilər sahəsində əməkdaşlıq; hərbi texnologiyaların inkişafı və müdafiə sistemlərinin tədqiqi və hərbi geyimlərin təchizatı ilə bağlı müqavilələr imzalayıblar. Razılığa əsasən, Ermənistan Fransadan altı hərbi helikopter və xüsusi təyinatlı qüvvələr üçün nəzərdə tutulmuş avadanlıqlar alacaq. Hazırda Ermənistanın hərbi arsenalının 15 faizindən çoxunu Fransadan alınmış texnikalar təşkil edir. Ekspertlərin fikrincə, helikopterlərlə bağlı qərar Ermənistanın bu istiqamətdəki planlarının başlanğıcı ola bilər. Böyük ehtimalla, əgər Ermənistan helikopter alışı ilə bağlı qərar veribsə, maliyyə durumu imkan verəcəyi təqdirdə, rəsmi İrəvanın gələcəkdə Fransadan digər aviasiya vasitələri alacağını da gözləmək olar. Ümumiyyətlə, son dövrlərdə Fransa Ermənistanı hava hücumundan müdafiə sistemləri, radar qurğuları və digər hərbi texnika ilə təmin etməyə başlayıb. Rəsmi Paris bunu Ermənistanın müdafiə qabiliyyətinin artırılması və regional təhlükəsizliyin təmin olunması kimi təqdim edir. Lakin regionun reallıqları nəzərə alındıqda, bu addımlar müxtəlif suallar doğurur. İlk növbədə, Fransanın Ermənistanı silahlandırması regionda yeni silahlanma yarışına səbəb ola bilər. Cənubi Qafqaz onsuz da uzun illərdir münaqişə və qarşıdurmaların təsiri altında olan həssas bölgədir. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlər hələ də tam normallaşmayıb, sülh müqaviləsi imzalanmayıb və tərəflər arasında etimad səviyyəsi zəif olaraq qalır. Belə şəraitdə bir tərəfin xarici dövlət tərəfindən intensiv şəkildə silahlandırılması digər tərəfdə təhlükəsizlik narahatlığı yarada bilər. Bu isə bölgədə hərbi ritorikanın artmasına və yeni gərginlik risklərinə yol açır. Xatırladaq ki, Nikol Paşinyan və Ermənistan rəhbərliyinin digər nümayəndələri də dəfələrlə bəyan ediblər ki, Rusiya, İrəvandan yüz milyonlarla dollar almasına baxmayaraq, əlavə silah tədarükü ilə bağlı öhdəliklərini yerinə yetirməyib. Rusiya ermənilərə silah tədarükünü dayandırdıqdan sonra Paşinyan hökuməti yeni tərəfdaşlar tapmaq üçün israrlı cəhdlərə başlayıb. Nəticədə, 2022-ci ildə Hindistan və Ermənistan arasında yüz milyonlarla dollar dəyərində müqavilələr imzalanıb və bu müqavilələrə əsasən, Ermənistan Hindistandan raket və hava hücumundan müdafiə sistemləri, özüyeriyən və yedəkli minaatanlar və digər silahlar alır. İrəvan həm də Yunanıstanla hərbi-texniki əməkdaşlığı gücləndirməyə çalışır. Xüsusilə yunanlar Ermənistana xüsusi təyinatlıların hazırlanmasında yardım edir.
Fransaya gəlincə, 44 günlük müharibədən əvvəl Paris, rəsmi də olsa, vasitəçilik missiyasına sadiq qalaraq, münaqişə tərəflərinə silah satmaqdan imtina edib. Lakin müharibədən sonra Fransa Azərbaycan ordusu tərəfindən darmadağın edilmiş Ermənistanın hərbi potensialını bərpa etməyə çalışır. Bu məqsədə çatmaq üçün Fransanın İrəvandakı səfirliyinə hərbi attaşe təyin edilib.
Fransanın addımları regional güclər arasındakı rəqabətə də təsir edir. Cənubi Qafqaz yalnız yerli dövlətlərin deyil, həm də böyük güclərin maraq dairəsində yerləşir. Rusiya, Türkiyə, Iran, eləcə də Avropa dövlətləri regionda nüfuz uğrunda müxtəlif siyasətlər həyata keçirirlər. Fransanın Ermənistana hərbi dəstəyi xüsusilə Türkiyə və Rusiya tərəfindən diqqətlə izlənilir. Bu addım regionda yeni geosiyasi bloklaşmaların formalaşmasına səbəb ola bilər. Bunun iqtisadi nəticələri də mümkündür. Cənubi Qafqaz Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm enerji və nəqliyyat marşrutlarının üzərində yerləşir. Azərbaycanın həyata keçirdiyi enerji layihələri və nəqliyyat dəhlizləri regional sabitlikdən birbaşa asılıdır. Əgər bölgədə gərginlik artarsa, bu, investorların risklərini yüksəldə və beynəlxalq layihələrin icrasına mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusilə enerji təhlükəsizliyinin qlobal gündəmdə mühüm yer tutduğu bir dövrdə regional qarşıdurmaların meydana çıxması Avropa üçün də arzuolunan deyil. Digər tərəfdən, Ermənistan tərəfi Fransanın dəstəyini öz təhlükəsizliyinin təminatı kimi qiymətləndirir. Ekspertlər düşünür ki, regionda davamlı sülh yalnız qarşılıqlı etimadın qurulması, sərhədlərin delimitasiyası və kommunikasiya xətlərinin açılması ilə mümkündür. Silahlanmanın artması isə tərəflər arasında psixoloji gərginliyi daha da dərinləşdirə bilər. Müharibədən sonrakı dövrdə əsas prioritet iqtisadi əməkdaşlıq və regional inteqrasiya olmalıdır. Əks halda, hərbi balans üzərində qurulan siyasət yeni risklər yarada bilər. Bunlar o deməkdir ki, Fransanın Ermənistanı silahlandırması Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik balansına təsir edən mühüm geosiyasi hadisədir. Bu proses bir tərəfdən Ermənistanın müdafiə imkanlarını gücləndirsə də, digər tərəfdən regionda etimadsızlığı artırmaq potensialına malikdir. Ən vacib məsələ isə ondan ibarətdir ki, hərbi dəstək diplomatik səyləri və sülh təşəbbüslərini kölgədə qoya bilir. Cənubi Qafqazın gələcək sabitliyi yalnız silahlanma ilə deyil, qarşılıqlı anlaşma, əməkdaşlıq və davamlı siyasi dialoq vasitəsilə təmin oluna bilər. Bununla belə, Ermənistan hakimiyyəti Aİ ilə münasibətlərdə inqilabi dəyişikliklər yaşandığını iddia edir. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan bildirib: “Əvvəllər münaqişəli hesab edilən bir bölgəni dinc bir bölgəyə çevirməyə nail olduq. Aİ rəhbərliyi investorları Ermənistana gəlməyə təşviq edib və bu, bölgədə daha bir inqilabdır. Əminik ki, bu istiqamətdə irəliləməyə davam edəcəyik, həmçinin Azərbaycanla sülhü təsis edəcəyik. Regiondakı bütün ölkələr bundan faydalanır və biz Aİ-ni bu prosesdə çətinliklərin öhdəsindən gəlməyimizə kömək edən çox vacib tərəfdaş kimi görürük”. Bu fonda Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin rəhbəri Kristin Qriqoryan bildirib ki, hakim “Vətəndaş Müqaviləsi” Partiyası parlament seçkilərində uduzsa, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi yenidən başlaya bilər, çünki müxalifət yaranmış sülhün təməllərini şübhə altına alır.
Samirə SƏFƏROVA
