"Yelo Bank"ın Avropa İttifaqının 20-ci sanksiya paketinə düşməsi gözlənilməz hadisə deyil. Bu qərar üç əsas səbəbin kəsişməsindən ortaya çıxıb və hər üçü Aİ-nin sanksiya siyasətinin məntiqinə uyğundur.
Birinci və ən konkret səbəb SPFS sisteminə qoşulmaqdır. SPFS Rusiya Mərkəzi Bankının yaratdığı SWIFT alternatividir. Aİ 2022-ci ildən sonra Rusiyanın maliyyə sistemini təcrid etmək üçün SWIFT-dən çıxarılan bankların SPFS ilə işləməsini sanksiyalardan yayınma kimi qiymətləndirir. "Yelo Bank"ın özü də rəsmi açıqlamasında bu sistemə "çoxdan qoşulduğunu" təsdiqləyib və indi əməkdaşlığa xitam verdiyini bildirib. Bu etiraf iki şeyi göstərir. Əvvəla, problem real olub və bank bunu bilirdi. İkincisi, sanksiya tətbiq olunandan sonra sistemdən çıxmaq gecikmiş addımdır. Aİ üçün önəmli olan niyyətdir. Əgər bank müharibə başlayandan sonra da SPFS-də qalırdısa, deməli Rusiya ilə hesablaşma kanalını açıq saxlayırdı. Sanksiya da məhz bu riski cəzalandırır.
İkinci səbəb mülkiyyət tarixidir. "Yelo Bank" 2022-ci ilə qədər "Nikoil Bank" adlanırdı və Lukoil qrupunun maliyyə qoluna daxil idi. Nəzarət paketi Vahid Ələkdərovla bağlı şirkətə məxsus idi. Ələkbərov 2022-ci ilin aprelində Aİ, İngiltərə və Kanadanın sanksiya siyahısına düşdü və "Lukoil"dakı vəzifəsindən getdi. Bank da həmin il rebrendinq etdi, adını dəyişdi, səhmdar strukturunu yenilədi. Formal olaraq Ələkbərovla bağlantı kəsildi. Amma Aİ-nin sanksiya mexanizmi təkcə bugünkü mülkiyyətə baxmır. Tarixi bağlar, keçmiş maliyyə axınları, kadr keçidləri də risk kimi oxunur. Aİ analitikləri üçün "bir vaxtlar Lukoil bankı" damğası hələ də qalır. Xüsusilə də bank SPFS-dən istifadə edirdisə, keçmişlə indiki davranış arasında əlaqə qurmaq asanlaşır.
Üçüncü səbəb dolayı əlaqələr şəbəkəsidir. Aİ sanksiya qərarlarını açıq mənbə kəşfiyyatı, maliyyə monitorinqi və tərəfdaş ölkələrin məlumatı əsasında verir. "Yelo Bank"ın müştəri bazasında, müxbir hesablarında və ya əməliyyatlarında sanksiyalı şəxslərə və şirkətlərə aparan zəncir tapılıbsa, bu kifayətdir. Bankın özü bunu açıqlamır, amma Aİ qərarı adətən sübut paketiyi ilə gəlir. SPFS üzvlüyü, keçmiş rus kapitalı və şübhəli tranzaksiyalar birləşəndə mənzərə tamamlanır.
Mərkəzi Bank sədri Taleh Kazımovun "hər hansı bir səbəb yoxdur, bank sabitdir" deməsi texniki baxımdan doğrudur. "Yelo Bank"ın kapital adekvatlılığı və likvidliyi norma daxilindədir. Əmanətçilər üçün ani təhlükə yoxdur. Amma "səbəb yoxdur" ifadəsi siyasi baxımdan reallığı əks etdirmir. Səbəb var və bankın öz açıqlaması da bunu təsdiqləyir. AMB-nin mövqeyi aydındır: daxili maliyyə sabitliyini qorumaq, panika yaratmamaq. Ona görə də "müraciət etmişik, qərar dəyişəcək" ritorikası işlədilir. Bu, tənzimləyicinin klassik böhran kommunikasiyasıdır.
Bankın susqunluğu isə ayrıca siqnaldır. Adətən sanksiyaya düşən bank dərhal bəyanat verir, müştərilərini sakitləşdirir, hüquqi addımlardan danışır. "Yelo Bank" isə günlərlə reaksiya vermədi, sonra da SPFS-dən çıxdığını qısa mətnlə bildirdi. Bu gecikmə iki ehtimal yaradır. Ya bankın hüquq və komplayens (qaydalara əməl etmək) komandası Aİ ilə danışıqlara hazırlaşırdı və açıqlama ilə prosesi pozmaq istəmirdi. Ya da rəhbərlik ictimaiyyətə deyəcək arqument tapmaqda çətinlik çəkirdi. Hər iki halda susmaq şübhəni artırır, çünki informasiya boşluğu dedi-qodu ilə doldurulur.
Sanksiyanın praktik nəticəsi ödənişlərə təsiridir. Aİ bankları, hətta Aİ-yə bağlı olmayan, lakin avro ilə işləyən banklar "Yelo Bank"la müxbir əlaqəni dayandıracaq. SWIFT işləsə də, avro köçürmələri çətinləşəcək. Visa və Mastercard-ın Avropa prosessinqi, sərmayə fondları və reytinq agentlikləri ilə iş mürəkkəbləşəcək. Bankın beynəlxalq maliyyələşməyə çıxışı bahalaşacaq. Daxili bazarda manat əməliyyatlarına birbaşa təsir yoxdur, amma reputasiya zərbəsi var. Əmanətçi üçün "sanksiyalı bank" ifadəsi psixoloji faktordur.
AMB-nin və bankın Aİ-yə müraciəti nəticə verə bilər, amma presedentlər azdır. Aİ sanksiya siyahısından çıxarmaq üçün üç şərt irəli sürür: sanksiyaya səbəb olan fəaliyyətə son qoymaq, keçmiş pozuntunu etiraf edib düzəltmək və gələcəkdə təkrarlanmayacağına zəmanət vermək. "Yelo Bank" SPFS-dən çıxmaqla birinci şərti yerinə yetirib. İkinci şərt üçün komplayens auditi, müstəqil hesabat və Aİ auditorlarının yoxlaması tələb oluna bilər. Üçüncü şərt isə siyasi iradə məsələsidir. Aİ görmək istəyir ki, Azərbaycan bankları Rusiya üçün sanksiyadan yayınma kanalına çevrilmir.
Bu hadisə bütün bank sektoru üçün dərsdir. Mülkiyyət tarixini təmizləmək kifayət etmir, əməliyyat davranışını da təmizləmək lazımdır. SPFS kimi sistemlərə qoşulmaq "texniki əməkdaşlıq" deyil, geosiyasi seçimdir. Komplayens riskini yerli tənzimləyici ilə yox, Qərb tənzimləyicisinin gözü ilə ölçmək lazımdır. Çünki cəzanı onlar kəsir.
Yekunda mənzərə belədir. "Yelo Bank"ın sanksiyaya düşməsi təsadüf deyil, yığılan risklərin nəticəsidir. SPFS üzvlüyü tətikləyici amil olub, rus kapitalı keçmişi və şübhəli əlaqələr isə fon yaradıb. AMB-nin "səbəb yoxdur" mesajı daxili sabitliyi qorumağa yönəlikdir, amma xarici auditoriya üçün inandırıcı deyil. Bankın gecikmiş və yarımçıq açıqlaması isə böhran kommunikasiyasındakı boşluğu üzə çıxardı. Qərarın geri götürülməsi üçün bank şəffaflıq nümayiş etdirməli, Aİ ilə əməkdaşlıq etməli və rus izini tamamilə təmizlədiyini sübut etməlidir. Əks halda sanksiya qalacaq və bu, digər banklar üçün də xəbərdarlıq olacaq.
Akif NƏSİRLİ
