“Zəngəzur dəhlizinin alternativi yaradılır. Rusiya, İran və Gürcüstan Zəngəzur dəhlizinə qarşı yeni plana başlayıblar”. Politoloq Aydın Quliyev Medianews.az-a açıqlamasında belə deyib.
O bildirib ki, Zəngəzur dəhlizinin alternativi Gürcüstan üzərindən yaradılır: “Paralel olaraq İran Araz dəhlizini sürətləndirir. Hədəf Ermənistandan Naxçıvana keçən dəhlizin gecikdirlməsi və açılmamasıdır”.
Bəs bu plan nə vaxtdan işə başlanıb?
Suala cavab olaraq A.Quliyev bildirib ki, belə alternativ planların konkret başlanma vaxtı olmur. Onun sözlərinə görə, bu, regional geosiyasətlə bağlıdır: “Proseslərin gedişi özü həmin planın əlamətlərini zaman-zaman ortaya çıxarır. Rusiya və İranın Zəngəzur dəhlizinə dərin qısqanclığı əvvəlcədən bəlli idi. İran dəhlizə Ermənistanla sərhəd rejimini dəyişdirə biləcək bir təhlükə kimi baxır. Rusiya bu dəhlizi özünün bölgədəki geosiyasi rolunu zəiflədən amil kimi görür. Son bir ildə Bakı ilə Yeravan daha dərin sülh içinə keçdilər və bu, Gürcüstanı da Zəngəzur dəhlizinə qısqanc etdi. Bir vaxtlar Gürcüstan Zəngəzurun açılmasına real baxmırdı, onu ciddi qəbul etmirdi. Düşünürdü ki, bu dəhliz açılmayacaq və Bakı da, Yerəvan da Gürcüstana əsas tranzit məntəqə kimi baxacaqlar, ona ehtiyac duyacaqlar. Lakin zaman bir çox şeyləri dəyişdi. Zəngəzur dəhlizinin reallaşma imkanları artdıqca, Gürcüstanın paxıllığı qaynamağa başladı.
Hazırkı gürcü hakimiyyəti Rusiyaya daha çox meyllidir və o, Rusiya üçün sərfəlidir. Rusiya hesab edir ki, Gürcüstan bölgədə əsas tranzit məntəqə kimi qalsa daha yaxşı olar. Çünki bu halda Tiflisin mövqeyi ilə Bakıya da, Yerevana da təsir göstərmək olar. Gürcüstan fərqindədir ki, Zəngəzur dəhlizi açılsa, onun üzərindən keçən Çin, Mərkəzi Asiya yüklərinin miqyası azalacaq, Azərbaycanın da, Ermənistanın da ona ehtiyacı zəifləyəcək”.
A.Quliyev qeyd edib ki, Zəngəzur dəhlizinə Trampın qoşulması İranın, Rusiyanın və Gürcüstanın planlarını xeyli dərəcədə aşkara çıxardı: “Böyük ehtimalla demək olar ki, Zəngəzur dəhlizinə qarşı İranın, Gürcüstanın və Rusiyanın üçlükdə aletrnativ planı 2025-ci ilin 8 avqustunda Vaşinqtonda sənəd imzalanması ilə aşkara çıxdı. Nə İran, nə Rusiya, nə də indiki Gürcüstan iqtidarı Zəngəzur dəhlizinin Amerika himayəsi ilə açılmasını qətiyyən istəmirlər.
Zəngəzura alternativ dəhliz planının iki bir-biri ilə əlaqəli variantı var:
1. Çindən Avropaya Orta dəhlizin Gürcüstan üzərindən keçən marşrutu.Yəni Mərkəzi Asiyadan Azərbaycana və Gürcüstan vasitəsilə qismən Türkiyə və Avropaya gedən marşrut.
2. Azərbaycanın şimal-qərbindən İran ərazisi ilə Naxçıvana doğru Araz dəhlizi. Bu marşrut Gürcüstanı tam təmin etməsə də, İranı daim Zəngəzur dəhlizinə əks mövqedə saxlamaq üçün onu dəstəkləməyə məcbur olur.
Hər iki variantın açılacağı təqdirdə Rusiya və İran bir ağızdan "daha Zəngəzur dəhlizinə nə ehtiyac var?!" deyəcəklər”.
“İranın Araz dəhlizini sürətləndirməsi dedikdə nəyi nəzərdə tutursunuz?” sualına politoloq belə cavab verib: “Alternativ dəhlizin sürətlənməsi dedikdə Gürcüstanın öz daxilində yol-logistika infrastrukturlarına son aylarda böyük sərmayələr yatırması nəzərdə tutulur. 30 ildir Gürcüstan bunu etmirdi, onun ərazisindən əksər avto və dəmiryollarına sərmayəni başqa ölkələrin yatırmasını istəyirdi. Məsələn, Bakı-Tiflis-Qars. Onun xərcini Azərbaycan çəkib. İndi Gürcüstan heç kimi gözləmədən özü bütün yollarının yenidən işlənməsinə 100 milyonlarla vəsait ayırır. Niyə, maraqlı deyil?
İran isə Araz dəhlizində avtomobil yolu keçidini sürətləndirir. İranın ABŞ-yə dirəniş göstərməsi Gürcüstanı xeyli ürəkləndirib ki, İran Zəngəzur dəhlizinin açılmasına daha güclü müqavimət göstərəcək. İranın Zəngəzura müqaviməti artdıqca Gürcüstan öz üzərindən alternativ dəhliz kimi istifadə olunmasına daha çox fikir verir”.
Alternativ dəhliz nə zaman yekunlaşa bilər?
Saytın bu sualına cavab olaraq A.Quliyev bildirib ki, alternativ dəhlizin açılması hansısa zamana bağlı deyil, bəzi geosiyasi hadisələrə bağlıdır: “Fikrimcə, İran-ABŞ müharibəsi davam etdikcə, Zəngəzur dəhlizinin Tramp resepti ilə açılması çətin baş tutar. İran Zəngəzur dəhlizi açılana qədər Araz dəhlizinin avtoyolunu açmağa çalışacaq və ardınca Araz dəhlizində Naxçıvana dəmiryolunun çəkilişini də sürətləndirəcək. Zəngəzur dəhlizi gecikdikcə, alternativ dəhlizin gerçək imkanları artır”.
Zəngəzur dəhlizinin alternativinin yaradılması planının gerçəkləşməsi nə dərəcədə mümkün görünür?
A.Quliyevin fikrincə, ABŞ-İran müharibə vəziyyətinin davam etməsi və Gürcüstanda indiki hakimiyyətin Rusiya ilə gizli həmrəyliyi Zəngəzurun alternativinin yaranma imkanını xeyli gücləndirir: “Daha doğrusu, bu iki faktor ortada ikən Zəngəzur dəhlizinin açılması mümkünsüzləşir”.
Nailə Qasımova, Medianews.az
