Biz elə bir dünyada yaşayırıq ki, zamanın sürəti çox vaxt insanı öz axarına salıb aparır, əsl dəyərləri, dərin zəkaları və fədakar ömürləri görməyə bizə imkan vermir. Amma bəzən elə şəxsiyyətlər yetişir ki, onlar sanki zamanın bu amansız qaçışını saxlayır, tarixin tozlu qatlarına işıq tutur və bizə itirdiyimiz həqiqətləri yenidən qazandırırlar. Bax, Adıgözəl Məmmədov məhz belə bir insan, belə bir ziyalı və tədqiqatçıdır. Onun ömür yolu və fəaliyyəti bir insanın öz millətinə, elminə və vicdanına necə təmənnasız xidmət edə biləcəyinin canlı nümunəsidir. Onu tanımaq, onun əsərlərini vərəqləmək həm də Azərbaycanın və dünyanın yaxın tarixinə tamamilə fərqli, daha dərindən və daha duru bir pəncərədən baxmaq deməkdir.
Onun yaradıcılığı adi bir yazı masası arxasında yaranan quru cümlələrdən ibarət deyil. Bu yaradıcılıq hər şeydən əvvəl böyük bir eşqin, sarsılmaz bir iradənin və illərlə çəkilən zəhmətin bəhrəsidir. Adıgözəl müəllim hər şeydən əvvəl bir həkimdir və onun bu peşəsi onun sonrakı bütün elmi və yaradıcılıq fəaliyyətinin mayasını təşkil etmişdir. O, insan orqanizmini, ruhunu və psixologiyasını dərindən bildiyi üçün tarixdə iz qoyan böyük şəxsiyyətlərə də məhz bir həkim həssaslığı, bir psixoloq dəqiqliyi ilə yanaşmağı bacarmışdır. O, Azərbaycanda tamamilə yeni bir sahənin – siyasi psixoportretologiyanın əsasını qoyan bir novatordur. Bu o deməkdir ki, o, tarixdə baş verən hadisələri sadəcə quru faktlar kimi qeyd etmir, o hadisələri idarə edən, qərarlar qəbul edən dövlət rəhbərlərinin, liderlərin daxili dünyasına nüfuz edir. Onların hansı ruhi vəziyyətdə, hansı psixoloji basqılar altında və ya hansı xarakterik xüsusiyyətlərinə görə bu və ya digər addımı atdıqlarını üzə çıxarır. Bu, tariximizi anlamaq üçün bizə verilən çox güclü və əvəzsiz bir açardır.
Təsəvvür edin ki, bir çox tədqiqatçının yanından sükutla keçdiyi, bəzən qorxduğu, bəzən isə sadəcə zahiri tərəfini gördüyü arxiv sənədləri Adıgözəl müəllimin masasında canlanır, dilə gəlir. O, Rusiya və Azərbaycan arxivlərinin məxfi qovluqlarında aylarla, illərlə vaxt keçirib. Tozlu rəflərdə unudulmuş, üzərinə "tam məxfi" möhürü vurulmuş o sənədləri bir-bir oxuyarkən o, sadəcə oxumur, o dövrün havasını udur, o insanların həyəcanını, qorxusunu və ümidlərini hiss edir. Onun Mircəfər Bağırov dövrünə, Əziz Əliyev fəaliyyətinə və Cənubi Azərbaycan məsələlərinə həsr etdiyi tədqiqatları oxuyarkən insan sanki bir zaman maşınına minib həmin illərə qayıdır. Çünki o, sənədlərə sadəcə bir kağız parçası kimi yox, canlı bir yaddaş kimi yanaşır. Onun yazdığı hər sətirdə bu canlılığın, bu səmimiyyətin izi var.
Onun kitabları bu gün təkcə Azərbaycanda deyil, dünyanın ən böyük elmi mərkəzlərində, kitabxanalarında qorunur. ABŞ Konqres Kitabxanasında onun əsərlərinin yer alması, Kembric ensiklopediyasında onun fəaliyyətinə istinad edilməsi sıradan bir hadisə deyil. Bu, bir Azərbaycan ziyalısının öz fərdi zəhməti hesabına dünya miqyasına çıxması, öz sözünü beynəlxalq arenada qəbul etdirməsidir. O, heç bir konyunkturaya uymadan, kimlərinsə xoşuna gəlmək üçün yox, yalnız və yalnız həqiqətin səsinə qulaq asaraq yazıb yaradır. Elə buna görə də onun əsərləri bu gün də, sabah da öz dəyərini itirməyəcək, gələcək nəsillər üçün mötəbər bir qaynaq olaraq qalacaqdır.
Adıgözəl müəllimin ən böyük özəlliklərindən biri də onun fövqəladə elmi fəhmidir. Bilirsiniz, elm təkcə çoxlu oxumaq və öyrənməklə bitmir. Əsl elm həm də görünməyəni görmək, hiss olunmayanı duymaq qabiliyyətidir. Bax, Adıgözəl Məmmədovda bu fəhm çox güclüdür. O, bir siyasi hadisənin toxumu təzəcə səpiləndə belə, o toxumun necə bir ağaca çevriləcəyini, hansı bəhrələri verəcəyini və ya hansı fəsadlar törədəcəyini öncədən görə bilir. Onun siyasi proqnozları, hadisələrə verdiyi şərhlər çox vaxt zaman keçdikcə öz təsdiqini tapır. Bu, sadəcə bir təxmin deyil, dərin biliklərin, insan psixologiyasının sirlərinə bələd olmağın və güclü analitik təfəkkürün vəhdətindən doğan bir uzaqgörənlikdir.
Mən istərdim ki, bir anlıq onun siyasi və ictimai hadisələrə verdiyi o dəqiq və doğru rəylərin üzərində dayanaq. Çünki bu gün informasiya bolluğunda, hər kəsin hər mövzuda danışdığı bir dövrdə həqiqi ilə yalanı, dərin təhlillə səthi yanaşmanı bir-birindən ayırmaq çox çətindir. Adıgözəl müəllim isə efirdə, mətbuatda çıxış edərkən və ya yazılarında hər hansı bir beynəlxalq böhranı, ölkələrarası münasibətləri şərh edərkən heç vaxt ucuz populyarlıq ardınca qaçmır. O, məsələnin kökünə enir. Onun üçün heç bir hadisə təsadüfi deyil. O, hər bir addımın arxasında duran xalqların milli xarakterini, liderlərin psixoloji komplekslərini və tarixdən gələn genetik yaddaşı çox gözəl analiz edir. Elə buna görə də onun rəyləri həmişə əsaslıdır, məntiqlidir və ən əsası, obyektivdir. O, tərəf tutmur, o, həqiqətin tərəfində durur.
Bütün bunlarla yanaşı, Adıgözəl müəllimi fərqləndirən ən böyük məziyyət onun bir insan kimi daşıdığı ali fəzilətlərdir. Elm nə qədər böyük olursa-olsun, əgər o, gözəl bir əxlaqla, səmimi bir insanlıqla birləşmirsə, yarımçıq qalır. Adıgözəl müəllimin şəxsiyyətində isə biz elmlə insanlığın mükəmməl harmoniyasını görürük. O, son dərəcə sadə, təvazökar və təmənnasız bir insandır. Bu günə qədər qazandığı bütün uğurları, yazdığı dəyərli əsərləri o, heç vaxt bir öyüncu və ya təkəbbür mənbəyinə çevirməyib. Əksinə, o, həmişə daha çox öyrənməyə, daha çox araşdırmağa can atan bir tələbə ruhuna sahibdir.
Onun insanlığında olan ən gözəl cəhətlərdən biri də vətənpərvərliyidir. Amma bu vətənpərvərlik şüarlarda deyilən, nümayişkaranə edilən bir hiss deyil. Onun vətənpərvərliyi hər gün gördüyü işdə, yazdığı hər sətirdə, qoruduğu hər bir tarixi həqiqətdə özünü göstərir. O, Azərbaycanın haqq səsini dünyaya çatdırmaq üçün həm bir alim kimi, həm də bir vətəndaş kimi var gücü ilə çalışır. Onun üçün vətən təkcə bir coğrafiya deyil, vətən həm də bir yaddaşdır, bir tarixdir və o bu yaddaşı qorumağı özünün ən müqəddəs borcu hesab edir. Gənclərlə işləyərkən, universitetdə dərs deyərkən də onlara təkcə elmin sirlərini öyrətmir, həm də onlara bu vətəni təmənnasız sevməyin, dürüst və vicdanlı olmağın yollarını göstərir.
Adıgözəl müəllimin yaradıcılıq dünyasına daha dərindən nüfuz etdikcə insan heyran qalmaya bilmir. O, sanki keçmişin səssizliyini pozan, tarixin ən qaranlıq künclərinə gur bir işıq tutan bir kəşfiyyatçıdır. Onun əsərlərini oxumaq sadəcə məlumatlanmaq deyil, həm də o dövrlərin havasını udmaq, qəhrəmanların ürək döyüntülərini eşitmək deməkdir. Məsələn, onun uzun illər boyu üzərində işlədiyi və böyük əks-səda doğuran Mircəfər Bağırov dövrünə dair araşdırmalarını götürək. Azərbaycanın yaxın tarixində bəlkə də haqqında ən çox danışılan, ən ziddiyyətli və qorxulu fiqurlardan biri olan Bağırovun obrazı uzun illər yalnız qorxu və nifrətlə anılırdı. Amma Adıgözəl müəllim məsələyə tamamilə fərqli bir rakursdan – həqiqətin və elmi psixologiyanın gözü ilə baxmağı bacardı.
O, Bakının və Moskvanın ən məxfi arxivlərində aylarla vaxt keçirərək, Bağırovun və o dövrün digər rəhbərlərinin imzası olan tam məxfi sənədləri üzə çıxardı. Lakin o, bu sənədləri sadəcə bir-birinin ardınca düzmədi. Adıgözəl Məmmədov özünəməxsus mental mühəndislik və psixoportretologiya elminin süzgəcindən keçirərək Bağırovun tək bir qərarının arxasında duran səbəbləri incələdi. Bağırovu Stalin və Beriya kimi nəhənglərin arasında bir dövlət rəhbəri kimi manevr etməyə məcbur edən şərtləri, onun xalqımızın genetik yaddaşını qorumaq üçün hansı məxfi mübarizələr apardığını ilk dəfə məhz Adıgözəl müəllim cəsarətlə ortaya qoydu. Mikoyana və digər qərəzli qüvvələrə qarşı aparılan o gizli savaşları onun kitablarından oxuyanda anlayırsan ki, tarix heç də bizə dərsliklərdə öyrədilən qədər sadə və birrəngli deyilmiş.
Onun yaradıcılığının şah əsərlərindən sayılan və beynəlxalq miqyasda qəbul olunan "Avrasiya uğrunda mübarizə. Psixogeosiyasət" və ya "Avtoritar rejimlər və psixoloji portretlər" kimi kitabları isə tək bir millətin deyil, bəşəriyyətin siyasi tarixinə verilmiş ən böyük töhfələrdəndir. Bir insanın həm daxili dünyasını, həm də onun idarə etdiyi kütlələrin milli mentalitetini eyni müstəvidə təhlil etmək hər politoloqun və ya hər həkimin bacaracağı iş deyil. O, bir cərrah dəqiqliyi ilə diktatorların, böyük dövlət başçılarının ruhi sarsıntılarını, uşaqlıq travmalarını və xarakterlərinin güclü tərəflərini elə bir dillə təsvir edir ki, insan oxuduqca heyrətlənməyə bilmir. Onun kitablarındakı bu dərinlik elə bir səviyyədədir ki, bu əsərlər dünyanın ən mötəbər kitabxanalarında, o cümlədən ABŞ Konqres Kitabxanasında özünə layiqli yer tapmışdır. Bu, tək Adıgözəl müəllimin deyil, bütövlükdə Azərbaycan elminin beynəlxalq səviyyədə qazandığı böyük bir zəfərdir.
Adıgözəl Məmmədovun elmi fəhmi haqqında danışarkən bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır. O, heç vaxt hadisələrə yalnız bu günün pəncərəsindən baxmır. Onun zəkası hadisələri yüz il əvvəlin kökləri ilə birləşdirib, əlli il sonranın mənzərəsini çəkə biləcək qədər əhatəli və dərindir. Siyasi və ictimai hadisələri şərh edərkən onun dilindən çıxan hər bir cümlə, verdiyi hər bir proqnoz sanki bir riyazi tənliyin cavabı qədər dəqiqdir. Bu gün dünyada baş verən qlobal qarşıdurmaları, xüsusilə də regionumuzda cərəyan edən mürəkkəb geosiyasi oyunları təhlil edərkən o, hamının gördüyü zahiri tərəfləri deyil, pərdəarxası məqamları görür. O bilir ki, siyasət təkcə bəyanatlardan ibarət deyil; siyasət həm də rəhbərlərin iradəsi, xalqların tarixi yaddaşı və coğrafiyanın diktə etdiyi amansız reallıqlardır. Elə buna görə də onun efirlərdən, mətbuat səhifələrindən verdiyi şərhlər hər zaman cəmiyyət tərəfindən böyük bir maraq və inamla qarşılanır.
Bu dəqiq və doğru rəylərin arxasında isə onun sarsılmaz ədalət hissi və prinsipiallığı dayanır. Adıgözəl müəllim heç vaxt konyunkturaya uymayan, siyasi rüzgarlara görə yönünü dəyişməyən bir ziyalıdır. Bir mövzu haqqında fikir bildirərkən o, həqiqət nəyi tələb edirsə, onu da deyir. Əgər bir arxiv sənədi kiminsə illərlə formalaşdırdığı yalançı imici yerlə-yeksan edirsə, Adıgözəl müəllim o sənədin arxasında durur və həqiqəti cəsarətlə cəmiyyətə təqdim edir. Onun bu cəsarəti və dürüstlüyü bəzən müəyyən dairələrin xoşuna gəlməsə də, o, öz yolundan heç vaxt dönməmişdir. Çünki onun üçün tarixin və millətin qarşısında olan məsuliyyət hər şeydən uca dayanır.
Bütün bu elmi titanlığın, dərin zəkanın və sarsılmaz iradənin arxasında isə son dərəcə mülayim, həlim və nurlu bir insan dayanır. Adıgözəl müəllimi yaxından tanıyanlar, onunla həmsöhbət olanlar onun necə böyük bir qəlbə sahib olduğunu çox yaxşı bilirlər. O, öz sadəliyi ilə insanı elə ilk andaca valeh edir. O qədər böyük kitabların müəllifi, beynəlxalq səviyyədə tanınan bir alim olmasına baxmayaraq, onun xarakterində zərrə qədər də olsun lovğalıq, təkəbbür və ya eqoizm tapa bilməzsiniz. Əksinə, o, hər zaman gənclərə yol göstərməyə, bildiklərini heç bir təmənna güdmədən digərləri ilə paylaşmağa can atır. Onun üçün elmi gizlətmək yox, onu yaymaq, insanlara faydalı etmək əsas amaldır. Hazırda Qərbi Kaspi Universitetində gənc nəslə dərs deyərkən də o, tələbələrinə sadəcə quru elmi biliklər ötürmür. O, onlara vətəni necə təmənnasız sevməyi, həqiqətin arxasınca necə fədakarlıqla qaçmağı və ən əsası, necə dürüst insan olmağı aşılayır. Onun mühazirələri sadəcə bir dərs deyil, həm də gənclər üçün bir həyat məktəbidir.
Adıgözəl Məmmədovun şəxsiyyətində olan ən ali fəzilətlərdən biri də onun saf və təmənnasız vətənpərvərliyidir. Bu elə bir vətənpərvərlikdir ki, nümayişkaranəlikdən çox uzaqdır, səssizdir, amma dərindir. O, Azərbaycanın milli maraqlarını hər şeydən üstün tutur. Yazdığı hər bir kitabda, üzə çıxardığı hər bir tarixi faktdə o, əslində tariximizin bütövlüyünü, millətimizin mənəvi haqqını qoruyur. Onun Cənubi Azərbaycan və Əziz Əliyev haqqında olan ən son araşdırmaları da bu böyük sevginin və fədakarlığın bariz nümunəsidir. O, millətimizin başına gətirilən tarixi haqsızlıqları sənədlərin dili ilə dünyaya hayqırır. Bu, sadəcə bir elm adamının işi deyil, bu, öz millətinin dərdini öz dərdi bilən həqiqi bir vətəndaşın ürək çırpıntılarıdır.
Mövsüm Əhməd
