Elşən Manafov: “Yaxın perspektivdə dünyanın geosiyasi mənzərəsini müəyyənləşdirəcək danışıqlar məhz Pekində aparılacaq”
Məlum olduğu kimi, ABŞ-İran danışıqlarında tərəflər anlaşmaya yaxındırlar. Son İran-ABŞ proseslərində Çinin pərdəarxasında çox böyük rol oynadığı deyilir. Tramp bildirib ki, Çinin İranı ötən ay əldə edilən kövrək atəşkəsə razılaşmağa təşviq etməsində rol oynadığına inanır.
Çinin pərdəarxası səyləri ilə tanış olan üç diplomat da təsdiqləyib ki, İranın ən böyük neft alıcısı olan Pekin danışıqların iflasa uğraması ərəfəsində Tehranı danışıqlar masasına geri qaytarmaq üçün öz təsirindən istifadə edib.
Çünki çox maraqlı proseslər gedir. Bir tərəfdən ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio keçirdiyi brifinqdə bildirib ki, “Epik qəzəb” əməliyyatı başa çatıb və məqsədlərinə çatıblar: “Əlavə bir vəziyyətin baş verməsini dəstəkləmirik. Biz sülh yoluna üstünlük veririk. Prezident Tramp razılaşmaya üstünlük verir”.
Daha sonra prezident Donald Tramp Hörmüz boğazında gəmilərin müşayiətinə yönəlmiş “Azadlıq layihəsi” missiyasının qısa müddətə dayandırıldığını açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, bu qərar İranla mümkün yekun razılaşmanın əldə olunması və imzalanması perspektivini qiymətləndirmək məqsədi daşıyır. Halbuki, bir neçə gün əvvəl Tramp İranı yer üzündən siləcəyi ilə hədələyirdi. Bu arada İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi Pekində görüş keçirir. Tramp da 15-16 mayda Pekinə səfər etmək istəyir.
Maraqlıdır, nə baş verir? Bütün bu proseslərdə Çin nə kimi rol oynadı?
Sözügedən məsələni baki-xeber.com-a şərh edən politoloq Elşən Manafov bununla bağlı bir sıra məqama toxundu: “ABŞ-ın İsrailin təhriki ilə İrana qarşı başladığı hərbi əməliyyatların pərdəarxası səbəblərindən biri və bəlkə də ən başlıcası iqtisadi inkişaf tempinə görə Birləşmiş Ştatları geridə qoyan və yaxın perspektivdə dünyanın iqtisadi gücünə görə bir nömrəli dövləti ola biləcək Çindir. Çinin bu sürətli sıçrayışının qabağını almaq üçün ABŞ İranla müharibəni başlayıb. Çinin enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayan Tehranda siyasi hakimiyyəti dəyişmək, bu ölkəni enerji kollapsına salmaq fikrində olub. Çin dünyada ən böyük neft idxalatçısı olan dövlət kimi tanınır. İranla müharibəni başlayıb, üstəlik Hörmuz boğazına nəzarəti ələ keçirməklə ABŞ dünya bazarında neftin qiymətlərinin kəskin şəkildə artmasına nail olmaqla Çinin iqtisadi yüksəlişinin qarşısını almaq məqsədi güdüb. Mütəxəssislər hesablayıblar ki, Çin uzun müddət nefti 200 dollara yaxın qiymətlərlə almaq məcburiyyətində qalardısa bu onun iqtisadiyyatının əksər sahələrinə investisiyalar qoymaq imkanlarının qarşısını ala, inkişafı lənğidə bilərdi. Nəticə etibarı ilə Çinin Avropa, Asiya və Afrika bazarlarına nüfuzu, geosiyasi çəkisi azala bilərdi. Məhz elə buna görədir ki, İrana təcavüzün ilk günlərindən Çin Rusiya ilə yanaşı rəsmi Tehranın yanında durub, ona siyasi, maliyyə, hərbi dəstəyini əsirgəməyib”.
Politoloqun fikrincə, ABŞ-la danışıqların həlledici mərhələsində İranın xarici işlər naziri Əraqçinin Çinin baş diplomatı Van Min tərəfindən Pekinə məsləhətləşmələr üçün dəvət olunması faktoru göstərir ki, ABŞ-ın İrana qarşı apardığı müharibədə pərdəarxası proseslərin əsas oyunçusu və nizamlayıcısı məhz rəsmi Pekindir: “Danışıqlarda Çinin İranın suveren dövlət kimi hüquqlarını, o cümlədən onun nüvə enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə hüququnu tanıyır. Çin İran probleminin həllinə dair ABŞ-ın baxışlarını bölüşmür. Hərçənd problemin dinc yolla, diplomatik danışıqlar vasitəsilə həllində beynəlxalq birliklə bir yerdə olduğunu bildirir. Çin problemin İranın dövlət maraqları nəzərə alınmaqla həllinin tərəfdarı olduğunu bildirməklə əslində ABŞ-ın bu oyundan qalib kimi çıxmasını əngəlləmək istəyir. Əslində Çin Trampın iki həftədən sonra baş tutacaq səfərində onun Pekinə qalibiyyətlə təşrif buyurmasında da maraqlı deyil. Trampın isə danışıqları uzatmaq və guya ki, İrana qərar qəbul etmək üçün vaxt ayırmasında da əsas məqsəd İrana ABŞ-ın şərtlərini qəbul etdirmək və bununla da Vaşinqtonun hələ də dünya jandarmı rolunda çıxış etməyə gücü və iqtidarının çatdığını Çinə göstərməkdən ibarətdir. Bəllidir ki, ABŞ İrana yaxın 15 il ərzində nüvə çalışmalarını dayandırmaq, zənginləşdirilmiş uranının ona təhvil verilməsi şərtlərini irəli sürüb. Ancaq rəsmi Tehran da bu şərtlərlə razı olmadığından danışıqlar uzanır. Maraqlıdır ki, Trampın Çinə olan səfərindən cəmi bir həftə sonra Rusiya prezidenti Putinin Çinə səfəri gözlənilir. Bu isə ona dəlalət edir ki, yaxın perspektivdə dünyanın geosiyasi mənzərəsini müəyyənləşdirəcək danışıqlar məhz Pekində aparılacaq. İran isə Rusiya və Çinin dəstəyi şəraitində Yaxın və Orta Şərqdə ABŞ-ın geopolitik maraqlarına qarşı çıxış etmək iqtidarında olan regional gücə malik olduğunu bu danışıqlar vasitəsilə təsdiqinə nail olmağa çalışacaq”.
Vidadi ORDAHALLI
