Güney Azərbaycanda molla rejiminin siyasətinə qarşı başlanan yeni etiraz aksiyaları İran hakimiyyətinin yenidən ciddi əndişəsinə yol açıb. Xatırladaq ki, budəfəki aksiyalar Güney Azərbaycanda may qiyamının ildönümü fonunda başlanıb. May qiyamı ilə bağlı hadisələr isə 17 il əvvələ təsadüf edir.
Belə ki, 12 may 2006-cı ildə İran dövlətinin rəsmi orqanı olan “İran” qəzetinin müvafiq sayında türkləri böcək kimi təsvir edən karikatura dərc edilib. Buna etiraz edən azərbaycanlılar yaşadıqları şəhər və qəsəbələrdə aksiyalara başlayıblar. Tehran, Zəncan, Təbriz, Urmiya, Ərdəbil, Əhər, Həmədan, Kəleybər, Muğan, Miyanə, Marağa, Xoy, Salmas, Xiyav, Qoşaçay, Sulduz və Mərənd kimi şəhərlərdə qısa müddət sonra kütləvi etirazlar başlayıb. İran hüquq-mühafizə orqanları aksiyaların böyüməsinin qarşısını almaq məqsədilə gücdən istifadə edərək, dinc şəkildə keçirilən etiraz aksiyalarını dayandırmaq üçün sərt tədbirlər görməyə başlayıb. Etirazlar zamanı 30-dan çox soydaşımız İran rejiminin təhlükəsizlik qüvvələrinin açdığı atəş nəticəsində şəhid olub, yüzlərlə insan yaralanıb, həmçinin çoxsaylı aksiya iştirakçısı həbs edilib. “Xordad qiyamı” kimi də tanınan bu hadisələrin indiki ildönümü əvvəlkilərdən fərqlənir. Aksiyaların keçirilməsinə daha mütəşşəkil hazırlıq işləri görülüb. Belə ki, Güney Azərbaycanın şəhərlərində milli fəallar “may qiyamı” etirazlarının ildönümü ərəfəsində xalq arasında vərəqələr paylayaraq, küçələrin müxtəlif yerlərində afişalar asıb. Ərdəbil şəhərində quraşdırılan afişalarda son illərdə Güney Azərbayanda etiraz aksiyalarında və stadionlarda dəfələrlə səsləndirilən “Azadlıq, ədalət, milli hökumət” şüarı yer alıb və onunla birlikdə “May qiyamını unutma” yazısı da dərc edilib. Ərdəbil şəhərində quraşdırılan afişalarda “Azərbaycan Milli Hərəkatı Azərbaycan türk millətinin azadlıq səsidir” yazılıb. “Rasizmə son qoyun”, “Türk dilində mədrəsə”, “Qadın və kişi bərabərdir”, “Mədənlərimizin talanmasını dayandırın” və “Müəllimlərimiz və işçilərimizin haqları verilməlidir” şüarları həmin vərəqələrdə qeyd edilib. İranla yanaşı, Avropadakı güneyli fəallar “may qiyamı” ildönümündə mayın 20-də Berlində “Azadlıq, ədalət, milli hökumət” adı ilə İran rejiminə qarşı etiraz aksiyası keçirib.
Aksiyasının sonunda yekun bəyanat oxunub. Bəyanatda deyilir: “Azad dünyanın ayıq vicdanları, İran vətəndaşları uzun illərdir ki, demokratiyanın bərqərar olması üçün mübarizə aparır və bunun üçün çox ağır bədəllər ödəyiblər. Xüsusilə son aylarda bütün ölkəyə bir inqilab dalğası yayıldı, amma təəssüf ki, İslam Respublikası rejimi bu dalğanı zorakılıq və qəddarlıqla yatırtdı, yüzlərlə insanı qətlə yetirdi, minlərlə insanı yaraladı, on minlərlə insanı həbs edib işgəncələrə məruz qoydu. İran rejimi dərin siyasi, iqtisadi, sosial və ekoloji böhranlarla üzləşsə də, normal bir dövlətin əsas tələblərini yerinə yetirə bilməsə də, ölkədə yoxsulluq, işsizlik və korrupsiya tüğyan etsə də, təəssüf ki, hələ də daxildə vətəndaşlara zülm etməyə, eləcə də regionda və dünyada terror yaymağa davam edir. Güney Azərbaycanda və İranın digər bölgələrində yaşayan Türk Milləti ölkə əhalisinin nisbi əksəriyyətini təşkil edib, ölkənin tarixində və quruluşunda mərkəzi rol oynasa da, İrandakı digər əzilən xalqlar kimi bu gün öz təməl iqtisadi, siyasi, mədəni və ictimai hüququndan məhrumdur. Millətimiz bir əsrdən artıqdır ki, öz fundamental hüquqları uğrunda mübarizə aparır və bu gün də “Azadlıq, ədalət, milli hökumət” strateji şüarı ilə demokratik tələbləri uğrunda mübarizəsini davam etdirir. Millətimiz bu mübarizəyə görə çox əziyyətlər çəkib, lakin azadlıq və ədalət uğrunda mübarizəsini heç vaxt dayandırmayıb. Keçirdiyimiz mitinq 2006-cı il mayın 22-də Güney Azərbaycanda Türk Millətinin milli zülmə və irqçiliyə qarşı ümumxalq qiyamının il dönümü mübasibətiylədir. Hansı ki onda bir çox vətəndaşımız İran İslam rejimi tərəfindən qətlə yetirilmiş, yaralanmış, həbs edilmiş və işgəncələrə məruz qalmışdır. Nəticədə həmin irqçilik əleyhinə üsyan millətimizin tarixində dönüm nöqtəsi olaraq səbt olmuşdur. Həmçinin, bu gün biz şahid oluruq ki, zalim İran İslam Respublikası rejimi vətəndaşlarımıza qarşı zülm və təzyiqləri o həddə çatdırıb ki, cəmiyyətin ən məsum və müdafiəsiz hissəsini, tələbə qızları kimyəvi hücumlarla hədəfə alır. Aylardır ki İran rejimi hələ bu cani hücumların məsul şəxslərini tapmayıb, bir haldaki həmin rejim bir neçə gün ərzində küçə etirazçılarında iştirak edən insanları müəyyən edib, həbs edib, edam edir. Biz bu mitinqin iştirakçıları olaraq bununla bütün azad dünyadan tələb edirik ki, İrandakı bütün əzilən xalqlara, o cümlədən Güney Azərbaycanda və İranın digər bölgələrində yaşayan Türk Millətinə, orta əsr zehniyyətli bu rejimdən qurtulmaq və demokratik hüquqlarını əldə etmək üçün kömək etsinlər. Biz ayrıca, Güney Azərbaycanın hüquqlarını beynəlxalq aləmdə müdafiə edənlərə də təşəkkür edirik. İsrail parlamenti millət vəkillərinin millətimizin hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı məktubu İsrail və Azərbaycan millətlərinin dostluq və məhəbbətinin mükəmməl nümunəsi idi və ona görə də təqdirəlayiqdir. Təbii ki, Güney Azərbaycanın hüquq və azadlıqlarını beynəlxalq aləmdə dəstəklədiyinə və müdafiə etdiyinə görə Azərbaycan prezidenti Cənab İlham Əliyevə dərin minnətdarlığımızı və şükranlarımız bildirməliyik, çünki onun səylərinin sayəsində Güney Azərbaycan məsələsi dünya ictimaiyyətinin diqqət mərkəzində yer almışdır”. Politiloq və siyasi fəal Sina Mirzayi bunlar fonunda 2006-cı ilin may ayında Güney Azərbaycanda baş verən böyük etirazların İrandakı islahatçı-mühafizəkar və ya sekulyar-islamist ikiliklərindən qopan üçüncü siyasi yolun başlanğıc nöqtəsi olduğunu ifadə edib. O, 2006 may qiyamının təsirlərinin hələ də davam etdiyini vurğulayıb: “2006 may qiyamı ola bilər ki, bir tarix və ya bir təqvim olaraq yeni nəslə, gənc nəslə, yəni bu etirazları görməyən və yaşamayan nəslə keçməyib. Amma o qiyamın təsirləri hələ də bu yeni nəslin də içində olduğu milli hərəkat adlandırdığımız o hərəkatın dinamikalarında önəmli bir amildir”. Mirzayi may qiyamını İran Azərbaycanındakı mill hərəkatın yayılma və konsolidasiya nöqtəsi olaraq dəyərləndirir: “Bu qiyam təbii ki, hərəkatın başlanğıcı deyil. Çoxları istəyir qiyamın önəmini azaltmaq üçün belə göstərsin ki, milli hərəkat 2006-da bir karikaturaya etiraz olaraq başlamışdı. Bu qiyam başlanğıc deyil, amma bir yayılma və konsolidasiya nöqtəsidir. Mərkəziyyətçi zehniyyət istəyir desin ki, bu qədər problemin olduğu yerdə bir karikaturaya bu genişlikdə etiraz niyə? Yəni reduksionist bir anlayışla yanaşır. Halbuki, may etirazları Azərbaycanda mövcud olan iqtisadi, ictimai, milli və çeşid-çeşid narazılıqların birləşməsi və yayılması idi. O qəzetdə karikaturalarla birlikdə dərc edilən mətndə bizim dilimizi, yəni bizim varlığımızı özgə görürlər. Yəni ki, biz iranlı tərifinə sığışmırıq. Bizi özgələşdirən bir yanaşma görürük. O etirazlar da ona görə önəmlidir ki, İrandakı o islahatçı-mühafizəkar ikiliyi, sekulyar-islamist ikiliyi və ya cümhuriyyətçi-şahçı ikiliklərinin arasından qopub üçüncü bir yol yaradan bir hərəkatdır. Mən bu hərəkatı post-müstəmləkə və dekolonizasiya hərəkatı, yəni daxili müstəmləkəçiliyə qarşı bir müqavimət hərəkatı kimi görürəm”.
Tahir TAĞIYEV
