İranın Tehran da daxil bir sıra şəhərlərində xalq etirazları yenidən geniş vüsət almağa başlayıb. Tehranın Ekbatan məhəlləsində etirazçılar pəncərələrdən və evlərin damlarından “diktatora ölüm!” şüarı səsləndiriblər. Etirazçılar “diktator” dedikdə ölkənin ali rəhbəri ayətüllah Əli Xameneyini nəzərdə tuturlar.
Buna bənzər səhnələr paytaxtın başqa məhəllələrində, eləcə də Amol, Kələçay, Bojnurd və Həmədan şəhərlərində də yaşanıb. Sosial media şəbəkələrində yayılmış videolarda İranın şimalındakı Gilan ostanında 1979-cu il inqilabının ildönümünə həsr edilmiş küçə plakatlarına od vurulduğu görünür. Xatırladaq ki, İranda ətən il sentyabrın ortalarında hicab qaydasını pozduğuna görə polisə aparılan gənc qadın Məhsa Əmini orada vəfat etdikdən sonra bu hadisə ilə bağlı başlanan etirazlar ölkəni bürüyüb. Polis qadının xəstəliyinə görə vəfat etdiyini bildirsə də, etirazçılar və ailəsi Əmininin döyülərək öldürüldüyünü bildirir. O vaxtdan bəri etiraz aksiyaları azalan və artan xətt üzrə davam edir. Aksiyaların yenidən başlanması bu qənaətə gəlməyə əas verir ki, bu müstəvidə xalq etirazları davam edəcək. Yeni vəziyyəti dəyərləndirən Cənubi Azərbaycanan olan ekspert Taha Kirmani İranda son aylarda baş qaldıran geniş etirazlardan sonrakı mərhələdə hakimiyyət və müxalif qüvvələrin yeni vəziyyətlə necə uyğunlaşa biləcəklərini dəyərləndirib. Taha Kirmaninin sözlərinə görə, etirazlardan sonra yaranan siyasi reallıq həm hakimiyyətin yeni nəslin suallarını cavablandıracaq vəziyyətdə olmadığını, həm də klassik müxalifətin bu nəslin etirazını yönləndirməkdə yetərsiz olduğunu göstərdi: “İranda klassik mənada siyasi davranışlarda passiv hesab edilən qüvvələr və ya qruplar bu etirazlarda son dərəcə aktiv bir şəkildə meydanda oldular və bu da etirazların kimliyini müəyyənləşdirdi. Bunun təsiri ikitərəfli idi. Bir tərəfdən, hakimiyyətə qarşı yeni bir etiraz modeli və yeni etirazçıların varlığını gördük. Digər tərəfdən də klassik müxalifəti ümumi mənada yenidən dizayna məcbur edəcək bir müxalifətin formalaşdığını gördük”. Kirmani hesab edir ki, artıq İranda nə hakimiyyət nə də müxalifət öz varlıqlarını öncəki siyasi modellər əsasında sürdürə bilməyəcəklər: “İranda iqtidar-müxalifət savaşı kəsinliklə etirazların öncəsindəki vəziyyətə qayıtmayacaq. Hər iki tərəfin - həm hakimiyyət, həm müxalifətin öz varlıqlarını sürdürə bilmələri üçün öncəki modellərlə yürümələri imkansızdır. Artıq yeni addımlar atıb və yeni mövqelər əldə etmələri zəruridir”.
İran məhkəmə sistemi küçə etirazlarının azalması ilə birlikdə Əli Xameneyinin “əfv sərəncamı” əsasında “şəraitə uyğun olan” bəzi məhbusları həbs müddətləri başa çatmadan sərbəst buraxmaya başlayıb. Taha Kirmaninin sözlərinə görə, hökümət bu addımla nəzarətin əlində olduğu görüntüsünü vermək istəyir: “İran İslam Cümhuriyyətinin son illərdə hər növ etirazla bağlı reaksiyasına baxdığımızda xalqın istəyi qarşısında geri oturmamaq kimi bir xarakteri var. Bu tip məsələlərdə xalqın istəyinə boyun əyməyi zəiflik kimi dəyərləndirir. Ona görə, çalışır ki, belə addımlarını güc mövqeyində olduğu zaman atsın. Yəni, tam bu zamanda ki, küçələrdə etiraz dalğası ciddi mənada yenib, bu addımı zəfər və uğur kimi, güc nümayişi kimi cəmiyyətə göstərir... Bir də ki, bu etirazlara qatılan yeniyetmələrə “mən sizin xətanızı görməzdən gələ bilərəm” mesajını verməyə çalışır”. Kirmani müxalifət sıralarındakı vəziyyətə diqqət çəkərək deyir ki, son etirazlara baxanda, klassik müxalifətin işin buraya gəlməsində nə bir planı, nə də belə bir potensialı var idi: “Etirazların bu dərəcədə ümumiləşməsi klassik mənada müxalifətin cəhdləri ilə olmadı. Əlbəttə ki rolları var idi, ancaq, bunu deyə bilmərik ki, müxalifət bir proses başlatdı və nəticəsində bu etirazlar meydana gəldi”. Ekspert İranda müxalifət qüvvələrinin əvvəlki siyasi modellər ilə yeni nəsil etirazçıları yönləndirə bilməyəcəklərini vurğulayır: “O klassik müxalifət ortaya çıxan bu etiraz qüvvəsini cəlb etməyə çalışır. Çünki, meydanda daha öncə görünmədiyi qədər şəxs var, keçmiş etirazlarda aktiv olmayan yeni nəsil, yeni kütlələr var. Müxalif qüvvələr bundan pay qoparmağa çalışır. Ancaq yeni nəslin istəkləri keçmişdəki klasik siyasi müxalifət tərifi ilə cavablanmır. Bu, dünyanın bir çox yerinə belədir. Yeni nəslin istəklərinə köhnə üsullar ilə cavab axtarmaq imkansızdır. Bunu nə hakimiyyət edə bilir nə də müxalifət... Nə hakimiyyət belə göstərməlik bir əfv ilə xalqı razı salıb evinə göndərə bilər, nə də klassik müxalifət yaranan bu istəkləri və bu cəmiyyəti yönləndirib və istədiyi yerə götürə bilər”. Digər siyasi şərhçi Yunus Şamili müxalif qüvvələr arasında mümkün ittifaqlara diqqət çəkərək deyir ki, İran müxalifətində ittifaqlar və fərqli siyasi blokların yaranması ölkənin gələcəyi üçün arzu edilən siyasi alternativ əsasında olmalıdır: “Bu gün qurulan ittifaqlar gələcək üçün arzu edilən siyasi sistem və ya siyasi alternativ əsasında qurulmalıdır. İranın gələcəyi üçün forma olaraq üç alternativ meydandadır: şahlıq, cümhuriyyət və federal cümhuriyyət. Amma məzmun və içərik olaraq iki alternativ var: təmərküzləşən sistem və təmərküzləşməyən sistem. Ona görə, bu gün İran rejimini devirmək istəyən qüvvələrin iki bloka ayrılması lazımdır. Birisi, təmərküzləşən bir siyasi sistem istəyənlər, ikincisi təmərküzləşməyən sistem istəyənlər bir araya gəlməli və İran rejiminin devrilməsində rol oynamalıdırlar. Bu iki blok, yeri gələndə taktiki ittifaqlarla bəzi işlər görə birlərlər. Amma bir arada olmaları böyük yanlışlıq olar və böyük xətalara, hətta toplumda şübhələrə yol aça bilər”. Başqa siyasi fəal Mahmud Bilgin “Amerikanın Səsi”nə müsahibədə digər maraqlı məqamlara diqqət edir: “Xoy zəlzələsində Azərbaycan Milli Hərəkatı bütün varlığı ilə ortada oldu. Türklər hər yerdə, özəlliklə Azərbaycan bölgəsində səfərbər olub və böyük bir birlik ortaya qoydular. Bu çox sevindirici idi ki, bizim millətin potensialı özünü göstərə bilir. Fikirləşin ki, Qaşqay türklərindən, Qəzvindən, hətta Kürdüstan vilayətinin türklərindən, Urmiyədən, Təbrizdən və başqa başqa şəhərlərdən yüzlərlə maşın yemək, yorğan və başqa məlzəmələri çatdırmağa başladılar”. O, bu fonda İranda türklərin daha sürətlə bir araya gəldiyini qeyd edir. Mahmud Bilgin müsahibədə həmçinin İranda küçə etirazlarının səngiməsi ilə bərabər ali lider tərəfindən verilən “əfv və cəzaların azaldılması sərəncamı2 haqqında düşüncələrini açıqlayıb: “Bu xüsusda əsas sözü parlamentin sədri Qalibaf dedi. Dedi ki, hakimiyyət metodunu və işlərinin formasını dəyişdirməlidir. Elə bu əsasda, Bəsic qüvvələrinin imkanlarını artırdılar. Bir tərəfdən də bilirik ki, hakimiyyətin potensialı bundan artıq deyil. Həbsxanalar dolub və əgər yeni bir hərəkat başlasa bunun yeri yoxdur ki, insanları həbs edə. Ona görə, biraz yumşaq gedir və çalışır desin ki, mənim taktikalarım fərqlənib. Bu əsasda da bir çox məhbusu buraxdı”.
Tahir TAĞIYEV
