Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi şahzadə Mohammed bin Salmanın əvvəlcə ABŞ-ın Sultan hərbi bazasından mümkün “Hörmüz əməliyyatı” üçün istifadəsinə razılıq verməməsi, daha sonra isə mövqeyini yumşaltması Yaxın Şərq siyasətinin mürəkkəb təhlükəsizlik balansını bir daha ortaya qoydu. Bu dəyişiklik ilk baxışda ziddiyyətli görünsə də, əslində Riyadın regiondakı riskləri hesablayaraq addım atmağa çalışdığını göstərir.
Səudiyyə rəhbərliyinin ilkin ehtiyatlı davranmasının əsas səbəbi İranla birbaşa qarşıdurmanın Körfəz ölkələrinin ərazisinə daşınması təhlükəsi idi. Riyad yaxşı anlayırdı ki, ABŞ Hörmüz boğazı istiqamətində hərbi əməliyyatlara başlasa, Tehran buna yalnız diplomatik bəyanatlarla cavab verməyəcək. İranın əsas cavab variantlarından biri regiondakı ABŞ hərbi bazalarını və enerji infrastrukturunu hədəfə almaq ola bilərdi. Bu isə xüsusilə neft ixracından asılı olan Səudiyyə Ərəbistanı üçün son dərəcə ciddi təhlükə deməkdir.
2019-cu ildə Səudiyyənin Abqaiq və Xurays neft obyektlərinə edilən hücumlar Riyad üçün böyük dərs olmuşdu. Həmin hadisə göstərdi ki, regionda baş verən hər hansı eskalasiya qlobal enerji bazarına birbaşa təsir edir və Səudiyyənin iqtisadi təhlükəsizliyini sarsıda bilir. Buna görə də Riyad uzun müddətdir İranla açıq müharibədən yayınmağa çalışır və son illərdə Tehranla münasibətləri müəyyən qədər normallaşdırmaq istiqamətində addımlar atırdı. Çin vasitəçiliyi ilə İran-Səudiyyə münasibətlərinin yumşaldılması da bu strategiyanın tərkib hissəsi idi.
Lakin digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ-la təhlükəsizlik ittifaqını da riskə atmaq istəmir. Vaşinqton uzun illərdir ki, krallığın əsas hərbi və siyasi tərəfdaşıdır. ABŞ-la münasibətlərin zəifləməsi həm təhlükəsizlik, həm də regional nüfuz baxımından Riyad üçün ciddi problemlər yarada bilər. Xüsusilə son illərdə Çin və Rusiyanın regionda təsir imkanlarını artırmağa çalışdığı bir dövrdə Səudiyyə rəhbərliyi Vaşinqtonla strateji əlaqələrin tam zədələnməsini istəmir.
Məhz bu səbəbdən ilkin sərt mövqedən sonra pərdəarxası danışıqların getdiyi ehtimal olunur. ABŞ-ın Səudiyyəyə əlavə təhlükəsizlik zəmanətləri verməsi, mümkün İran cavabına qarşı müdafiə sistemlərinin gücləndirilməsi və əməliyyatın miqyası ilə bağlı təminatlar Riyadın mövqeyinin dəyişməsində rol oynamış ola bilər. Bu halda Səudiyyə rəhbərliyi tam şəkildə geri çəkilməkdən yox, riskləri minimuma endirdikdən sonra məhdud əməkdaşlıq modelinə keçməkdən yana olub.
Burada Səudiyyə diplomatiyasının ənənəvi davranış modeli də özünü göstərir. Riyad bir çox regional məsələlərdə əvvəlcə ehtiyatlı və sərt ritorika nümayiş etdirir, sonra isə qapalı danışıqlar vasitəsilə daha çevik mövqe tutur. Bu taktika həm daxili auditoriyaya "müstəqil qərar verən dövlət" görüntüsü yaradır, həm də böyük güclərlə münasibətlərdə manevr imkanını qoruyur.
Digər mühüm məqam isə odur ki, Körfəz ölkələri hazırda ABŞ-İran qarşıdurmasının tam mərkəzində görünmək istəmirlər. Onlar bir tərəfdən ABŞ təhlükəsizlik çətirinə ehtiyac duyurlar, digər tərəfdən isə İranla birbaşa müharibənin ilk zərbəsini alacaq coğrafiyada yerləşirlər. Buna görə də region ölkələrinin siyasəti getdikcə daha çox "balanslaşdırılmış risk idarəçiliyi" xarakteri daşıyır.
Nəticədə, Səudiyyə Ərəbistanının mövqeyindəki dəyişiklik, ani fikir dəyişikliyindən daha çox, geosiyasi hesablamaların nəticəsi kimi görünür. Riyad həm ABŞ-la strateji tərəfdaşlığı qorumağa, həm də İranla mümkün toqquşmanın öz ərazisinə keçməsinin qarşısını almağa çalışır. Bu isə Yaxın Şərqdə böyük güclər arasındakı rəqabətin region ölkələrini necə çətin seçimlərlə üz-üzə qoyduğunu bir daha göstərir.
Akif NƏSİRLİ
