Türkiyədə bazar ertəsi səhərə yaxın baş vermiş zəlzələdə ölənlərin və yaralananların sayı artmaqda davam edir. Məlumatlara görə, azı 5600 bina çöküb, yıxılan binaların sayı 11300-ü keçib.
Türkiyə hökuməti zəlzələdən dərhal sonra dördüncü səviyyəli həyəcan siqnalı verib ki, bu da beynəlxalq yardım tələbi deməkdir. Bir çox ölkələr hazırda Türkiyəyə yardım resursları göndərməkdə davam edir. Yardım göstərən ilk ölkə Azərbaycan olub. Türkiyənin daxili işlər naziri Süleyman Soylu qeyd edib: “Bütün fəlakətlər, o cümlədən meşə yanğınlarında qardaş Azərbaycanın dəstəyi xalqımız tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılandı. Zəlzələ ilə bağlı köməyə də ilk gələn ölkə Azərbaycan oldu. Hazırda çox əhəmiyyətli bir yerdə axtarış-xilasetmə işləri davam etdirilir”. Nazir Türkiyədə baş vermiş hər bir təbii fəlakətdən sonra qardaş Azərbaycanın dərhal Türkiyəyə yardım göstərdiyini qeyd edib. Dövlətlə yanaşı, Bakıda insanlar Türkiyədə zəlzələ qurbanlarına ictimai yardım kampaniyasına başlayıb. Yardım kampaniyasının keçirildiyi Bakıdakı “Doğtaş” mebel mağazasından verilən məlumata görə, minlərlə insan mağazaya on tonlarla zəruri məhsullar - yataq, geyim ləvazimatları, generatorlar, ərzaq məhsulları, təmizlik vasitələri təhvil verib. İnsanlar o qədər çox yardım gətirib ki, mağazanın anbarları bəs etmədiyindən, yardımların ünvanı dəyişdirilərək, Heydər Əliyev adına İdman Konsert Kompleksinə daşınıb. Hazırda yüksəktonnajlı TİR-lar vasitəsilə yardımların Türkiyəyə yola salınması başlayıb. Həmçinin yerli banklarda Türkiyəyə yardım məqsədilə pul vəsaitlərinin toplanması kampaniyası davam etdirilir. Hadisəyə gəlincə, seysmoloqlar bildirir ki, Türkiyə və Suriyada fevralın 6-da baş vermiş 7.8 ballıq zəlzələ bəlkə də bu onilliyin ən dağıdıcı zəlzələsi olacaq. Alimlərin fikrincə, bu zəlzələ Yerin litosferində Anadolu və Ərəbistan tavaları arasında 100 kilometrlik çat yaradıb. Zəlzələnin episentri Türkiyənin Nurdağı şəhərinin 26 kilometrliyində, Şərqi Anadolu çatının 18 kilometr dərinliyində olub. Zəlzələnin zərbə dalğası şimal-şərq istiqamətində hərəkət edərək mərkəzi Türkiyə və Suriyada dağıntılara səbəb olub. Bu da qeyd olunur ki, XX əsr ərzində Şərqi Anadolu çatında çox az seysmik fəallıq müşahidə olunub. ABŞ Geoloji Mərkəzinin məlumatına görə, burada 1970-ci ildən bəri 6 baldan güclü olan yalnız üç zəlzələ baş verib. Amma bundan əvvəl, 1822-ci ildə burda baş vermiş 7 ballıq zəlzələdə təqribən 20 min insan ölüb. Əgər hər il gücü 7 baldan çox olan 20-dən az zəlzələnin baş verməsi nəzərə alınarsa, fevralın 6-da baş vermiş zəlzələ dağıdıcı adlandırıla bilər. London Universitet Kollecinin Risq və Fəlakətlərin Önlənməsi İnstitutunun rəhbəri Coanna Uolkerin sözlərinə görə, 2016-cı ildə mərkəzi İtaliyada baş vermiş 6.2 ballıq zəlzələ 300 nəfərin ölümünə səbəb olmuşdusa, Türkiyə-Suriya zəlzələsi zamanı 250 dəfə çox enerji ayrılıb. 2013-cü ildən 2022-ci ilədək yalnız iki belə güclü zəlzələ qeydə alınıb. Bəs zəlzələ niyə bu qədər güclü olub? Alimlər qeyd edir ki, Şərqi Anadolu çatı zərbə-sürüşmə tipli çatdır. Belə çatlarda bərk qaya tavaları çat boyunca şaquli olaraq bir-birinə doğru hərəkət edir. Bu qarşılıqlı itələmə prosesi bu tavalardan biri sürüşərək üfüqi hərəkətə keçəndə dayanır və zəlzələ törədəcək gərginlik yaradır. Kaliforniyadakı San Andreas çatı dünyanın ən iri zərbə-sürüşmə tipli çatı sayılır və alimlərin fikrincə, burada fəlakətli bir zəlzələnin olacağı gözləniləndir. Türkiyə-Suriya zəlzələsində sınma nisbətən dayaz qatlarda baş verib.
Britaniyadakı Açıq Universitetinin planetar geologiya alimi Deyvid Rotberi bildirir ki, episentri dayazda olan zəlzələlər yer səthi üçün daha dağıdıcı olur. Başqa sözlə, bu gücdə zəlzələnin episentri daha dərində olsaydı, bu qədər dağıntı yaratmazdı. Türkiyədə birinci zəlzələdən 11 dəqiqə sonra 6.7 ballıq ard zərbəsi olub. Bundan bir neçə saat sonra baş vermiş 7.5 ballıq ikinci zəlzələdən sonra 6 ballıq daha bir ard zərbəsi baş verib. Alimlərin fikrincə, bu, seysmik fəallığın qonşu çatlara yayıldığını göstərir və bu fəallıq hələ bir müddət davam edəcək. 1822-ci ildə baş vermiş zəlzələdən sonra ard zərbələri bir il ərzində davam etmişdi. Məskun ərazilərdə bu gücdə olan oxşar zəlzələlər nəticəsində minlərlə insan tələf olub. 2015-ci ildə Nepalda baş vermiş 7.5 ballıq zəlzələ təxminən 9 min insanın həyatına son qoymuşdu. Britaniya Geoloji Müşahidə Mərkəzindən Rocer Musson Türkiyə-Suriya zəlzələsi qurbanları sayının on minlərlə ola biləcəyini deyir. “College London” Universitetinin seysmologiya üzrə mütəxəssisi Stepfen Hiks bildirib ki, 1939-cu ilin dekabrında Türkiyənin şimal-şərq hissəsində 7.8 bal gücündə baş verən əvvəlki ən güclü zəlzələ nəticəsində 30 min nəfər ölmüşdü. O da qeyd edilir ki, bir neçə tektonik qırılma xətlərinin yaxınlığında yerləşən Türkiyə dünyanın ən aktiv zəlzələ zonalarından biridir. Ölkənin çox hissəsi Anadolu tektonik ərazisində yerləşir. Bu ərazi isə Avrasiya, Afrika və Ərəb tektonik lövhələrinin arasında yer tutur. Ekspertlərin fikrincə, bölgənin ən böyük - Avrasiya və Afrika lövhələri yer dəyişdirdikcə, Türkiyənin ərazisi də sıxılır. Bu isə zəlzələ və təkanların tez-tez baş verməsinə gətirib çıxarır. Türkiyənin Fəlakət və Fövqəladə Hallar Agentliyi 2022-ci ildə 22 mindən çox təkan qeydə alıb. Onlardan çoxu öldürücü həddə olur. Ən çox insan tələfatı ilə nəticələnən sonuncu ağır zəlzələ 1999-cu ildə İzmitdə 7.6 bal gücündə olmuşdu. Həmin təbii fəlakət nəticəsində 17 mindən çox insan həlak olmuşdu. İndiki zəlzələnin baş verdiyi qeyri-sabit region Şərqi Anadolu tektonik zonası adlanır. Bu qırılma xətti Türkiyənin şimal-qərb və cənub-şərq sərhədləri boyu uzanır. Burada 100 ildən çox müddətdə hər hansı ciddi tektonik fəallıq qeydə alınmasa da, keçmişdə baş verən dağıdıcı zəlzələləri əsas gətirən seysmoloqlar ərazinin çox təhlükəli olduğunu deyirlər. Alimlərin fikrincə, indiki halda soyuq qış havası xarabalıqlar altında ilişib qalanların sağ qalması ümidlərini azaldır.
Nahid SALAYEV
