Tarix həqiqəti sevir, həqiqi mənada təmizliyi, milliliyi, vətənpərvərliyi təcəssüm etdirir. Tarixi milli ruhda, əsl vətəndaşlıq möqeyindən yazmaq həmişə hamıya nəsib olmayıb.
Sovetlər birliyinin saxta beynəlmilləlçiliyi içərisində milli ruhun tədricən əriyib getdiyi bir zamanda vətəninə və millətinə sədaqətlə xidmət etmək kimi şərəfli yol tutmuş Tofiq müəllim hər bir məhrumiyyətə dözərək bütün dövrlərdə əsl tarixçi olub. İstədiyini yazmaq, obyektiv nəticələr çıxarmaq zəmanəyə uyğun yazmamaqdan çətindir. Tofiq müəllimin mərdliyi, əqidə saflığı onu səhv yol tutmaqdan, ikiüzlülükdən, xalqının tarixini saxtalaşdıraraq ucuz şöhrət qazanmaqdan çəkindrib. Tofiq müəllimin tədqiqatlarında xalqımızın əsl tarixi – Albaniya dövrü öz əksini tapıb. O, yadların istədiyi kimi yazmaq məcburiyyəti qarşısında qoyulsa da, onları öz həqiqətləri ilə razılaşmağa məcbur etmək istəyi üstün gəlib. Özünü erməni saxtakarlarına qarşı mübariz adlandıranlardan fərqli olaraq, Tofiq müəllim özünü təbliğ etmədən, həm də çox cəsarətlə yüzlərlə erməni saxtalaşdırıcılarına qarşı, onların öz yazdıqları dildən istifadə edərək, Azərbaycan və rus dillərində obyektiv tədqiqat əsərləri yazıb.
T.Məmmədov tədqiqatlarında erməni müəlliflərinin Cənubi Qafqaz, xüsusilə Azərbaycan tarixinə dair uydurma, saxta fikirlərinə öz tənqidi münasibətini bildirən ilk müəlliflərdən biridir. O, bir qayda olaraq, naqis elmi fikirləri tənqid edib, öyrənmək məqsədilə ona müraciət edənlərə də həmişə bu cür etməyi məsləhət görüb.
T.Məmmədov erməni mənbələri əsasında yazdığı ilk monoqrafiyası ilə erməniləri təbliğ etmədən Albaniya və Atropatenanın tarixini tədqiq edib. Vətəninə Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan Albaniya dövlətinin həqiqi tarixini yazmaqla xidmət edib. Tofiq müəllim hay-küyçülükdən, ikibaşlı oyunlardan xoşu gəlmədiyi üçün qısa, konkret həm də tutarlı faktlarla əsərlər yazıb.
Tofiq müəllim öz monoqrafiyalarında ilk dəfə erkən orta əsr yazılı qaynaqlarından geniş istifadə edərək, ölkə və dünya tarixçilərinin tədqiqatlarına tənqidi yanaşmaqla Albaniyanın sərhədləri, ərazisi, əhalisi, etnik tərkibi, etnik prosesləri, ticarəti, şəhərləri, müdafiə tikintiləri, dövlət quruluşu, mədəniyyəti, dini, dili, yazısı və ölkənin yadelli işğalçılara qarşı mübarizəsini tədqiq edib, monoqrafiya şəklində çap etdirərək oxucuların sərəncamına verib.
Tofiq müəllimin elmi işçilər, müəllimlər, tələbələr və geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş əsərləri vətənini, xalqını, dövlətini sevən hər bir şəxsin masaüstü kitabına çevrilib. Yüz illər keçəcək, Tofiq Məmmədovun öz həqiqət üzü ilə tanınan yaradıcılığı təravətini saxlayacaq.
Tofiq müəllim abırı üzündə getdi bu dünyadan - heç kimə yaltaqlıq etmədi, heç kimə böhtan atmadı, yalan, hədyan danışmadı. Haqsızlığa dözməyən, düz danışan adam kimi qaldı yaddaşlarda. O, başqalarına hörmətlə yanaşdığı kimi, özünə də hörmətlə yanaşmağı, diqqətli olmağı tələb edərdi. Laqeyd, yaddaşı “dar” adamları sevməzdi, səhvləri üzünə deyərdi. İnsanlığa, böyük-kiçiyə hörmətlə yanaşmayan adamlardan xoşu gəlməzdi. Vəzifəli olan, lakin böyüklük etməyən, karyerist rəhbərliyə rəğbət bəsləməzdi. Bir dəfə nahaqdan arxasında saxlandığı qapının ağzına ikinci dəfə getməzdi.
Xatirələrdə xarakteri bütöv, ləyaqəti yüksək, mərd-mərdanə, kişi kimi qalacaq Tofiq müəllim.
Tofiq müəllimin xatirəsi onu yaxşı tanıyanların qəlbində daim yaşayacaq.
84 yaşınadək əsl alim kimi yaşayıb-yaratmış, əsl insan, əsl kişi kimi ad qazanmış Tofiq müəllimə Allah rəhmət eləsin, ruhu şad olsun!
Qasım HACIYEV
