“Barelyeflərdəki yazılara toxunmadan onun yanına, yaxud alt hissəsinə yeni lövhə vurub həmin yazıları latın qrafikası ilə də orada əks etdirmək lazımdır”
Qiymət Məhərrəmli:”Sovet dövründə Bakıda bir sıra görkəmli elm, mədəniyyət, dövlət xadimlərinin yaşadıqları binalara vurulan xatirə lövhələrinin yazılarının latın qrafikası ilə əvəzlənməsi yaxşı olardı”
Bütün dünyada görkəmli elm, mədəniyyət, eləcə də ictimai-siyasi xadimlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ənənəsi mövcuddur. Azərbaycanda da bu proses gedib və bu gün də davam etməkdədir. Azərbaycan elmi, ədəbiyyatı, tarixi, mədəniyyəti, ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynayan şəxsiyyətlərin xatirəsi bir neçə formada əbədiləşdirilib. Həm Sovet dövründə, həm də indi belə mühüm şəxsiyyətlərin sağlığında yaşadığı binalara, evlərə xatirə lövhələri vurulub. Son dövrlər vurulan xatirə lövhələri latın qrafikası ilə yazılsa da, Sovet dövründə vurulan lövhələrdə yazılar hələ də kiril əlifbası ilə qalmaqdadır. Bəzi lövhələr var ki, uzun illər bundan əvvəl qoyulduğu üçün hətta üzərindəki yazıları oxumaq elə də asan deyil.
Sovet dövründə böyük şəxsiyyətlərin yaşadıqları binalara vurulan xatirə lövhələri kiril əlifbası ilə olduğu üçün onun üzərindəki yazıları müasir gənclər, uşaqlar oxuya bilmir. Şəhərimizə gələn turistlər də o lövhələrə diqqət yetirsələr də, maraqla tamaşa etsələr də, yazıları oxuya bilmirlər. O üzdən kiril əlifbası ilə mövcud olan xatirə lövhələrinin yenilənməsi, onların üzərindəki yazıların latın əlifbası ilə yazılmasına zərurət var.
Ekspertlər qeyd edir ki, yalnız Bakıda onlarla belə xatirə lövhəsi var və onların birdən-birə kütləvi şəkildə dəyişdirilməsi həm zaman tələb edir, həm də külli miqdarda vəsait. Onların sözlərinə görə, xatirə lövhələrinin hər biri bahalı metallardan hazırlandığı üçün onlar dəyişdirilərkən mütləq həmin metaldan istifadə edilməlidir.
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış şair-publisist Qiymət Məhərrəmlinin sözlərinə görə, bu gün Bakıda nəinki kiril əlifbalı xatirə lövhələri, hətta bəzi köhnə parklarda, ərazilərdə Sovet dövründən qalma elementlər var. O hesab edir ki, ümumiyyətlə o dövrə aid olan nümunələr də tariximizin bir parçası olduğu üçün onları silib atmaq olmaz, sadəcə, həmin nümunələrin Sovet dövrünü əks etdirməsi ilə bağlı maarifləndirici lövhələr vurulmalıdır. “Sovet dövründə Bakıda bir sıra görkəmli elm, mədəniyyət, dövlət xadimlərinin yaşadığı binalara vurulan xatirə lövhələrinin yazılarının latın qrafikası ilə əvəzlənməsi yaxşı olardı. Doğrudur, onların dəyişdirilməsi bir qədər mübahisə yaradacaq. Bir sıra adamlar deyəcəklər ki, o lövhələr bizim tariximizdir, Sovet dövrü abidələridir. Ancaq deyim ki, bu lövhələrin üzərindəki yazıları indiki gənclər, uşaqlar oxuya bilmir. Onlar bilmək istəyir ki, bu şəxsiyyətlər kim olub, onların elm, mədəniyyət və s. sahələrdə nə kimi fəaliyyətləri olub ki, binalara xatirə lövhələri vurulub. Turistlər özləri də o yazıları oxuya bilmir. Hesab edirəm ki, Sovet dövrünün əlifbası ilə üzəri yazılan xatirə lövhələrindəki yazılar latın qrafikası ilə əvəz edilməlidir ki, onu müasir insanlar da oxuya bilsin. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycanda bir neçə cür xatirə lövhələri var. Hətta keçən əsrin 40-50-ci illərində mövcud olan yazılış qaydası ilə də xatirə lövhələrinə rast gəlmək olur. Düzdür, bu tarixdir. Ancaq bu tarixin müasir nəsil üçün də maraqlılığı təmin edilməlidir. Biz elə təqdimat üsulları seçməliyik ki, onlar bundan bəhrələnə bilsinlər”-deyə Q.Məhərrəmli qeyd etdi.
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetin (ADPU) kafedra müdiri, tanınmış dilçi alim, professor Buludxan Xəlilovun isə məsələyə mövqeyi fərqlidir. “Əvvəla, o xatirə lövhələrinin hər biri tarixdir. O lövhələrin üzəri isə konkret tarixi dövrdəki mövcud kiril əlifbası ilə yazılıb. O xatirə lövhələri həm ölkəmizin vətəndaşları, həm də xaricdən ölkəmizə gələnlər üçündür. Bu mənada, bu gün bizim rəsmi əlifbamız latın qrafikasıdır. Ona görə də, barelyeflərdəki yazılara toxunmadan onun yanına, yaxud alt hissəsinə yeni lövhə vurub həmin yazıları latın qrafikası ilə orada əks etdirmək lazımdır. Mən o lövhələrin üzərindəki kiril əlifbası ilə yazılan sözlərin silinməsinin tərəfdarı deyiləm, kiril əlifbasını silmək lazım deyil. Ona görə ki, bu bir tarixdir. Bilsinlər ki, bizim əlifba tariximizdə kiril əlifbası da olub və həmin barelyeflər, xatirə löhvələri qoyularkən ölkədəki əlifba kiril əlifbası olub. İndi isə mövcud əlifbada həmin şəxsiyyətlərin soyadı, adı, atasının adı, təvəllüdü və ona aid məlumatlar verilməklə əlavə xatirə lövhəsi hazırlanmalıdır. Ancaq kiril əlifbası ilə mövcud olan xatirə lövhələrini çıxarıb onun yerinə latın qrafikalı lövhə asmağın özü tarixə kölgə salmaq, tarixi silmək deməkdir. Xatirə lövhələri tarixi yaşadan abidələrdir. Bu abidələrdə həm də xalqımızın əlifba tarixi yaşayır”-deyə B.Xəlilov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
