Bölüşdürmə mexanizminin transformasiyası və yeni modelə keçidi zəruridir
Azərbaycanın sosial mənzil siyasətində MİDA layihələrinin məqsədi gənc ailələr, azgəlirli təbəqələr və digər həssas qruplar üçün əlçatan ev imkanları yaratmaq idi.
Lakin illərdir davam edən narazılıqlar, texniki problemlər, manipulyasiya iddiaları və son olaraq qanunsuz satış şəbəkəsinin ifşa olunması göstərir ki, mövcud model nə sosial ədalət, nə də rəqəmsal təhlükəsizlik baxımından dayanıqlıdır. Sistemin təməlinə yerləşdirilmiş “kim daha tez sistemə daxil olacaq, o da mənzili alacaq” prinsipi sosial yönümlü bir layihəni yarışa çevirərək həm texniki risqlər yaradır, həm də şəffaflığı zəiflədir.
Hazırkı mexanizm MİDA-nın məqsədinə uyğun olmamaqla yanaşı, rəqəmsal fırıldaqçılıq üçün münbit şərait yaradır. Sistemə saniyələrlə ölçülən giriş tələbi botlardan istifadəyə yol açır, texniki manipulyasiyaları artırır və resursların bərabər bölüşdürülməsini əngəlləyir. Əslində isə rəsmi məqsəd resursların ədalətli bölüşdürülməsidir. Bunun nəticəsi kimi sosial şəbəkələrdə mənzillərin qeyri-leqal satış və kirayə elanlarının artması, qara bazar tipli vasitəçi qrupların meydana çıxması, vətəndaş etimadının zəifləməsi müşahidə olunur.
MDB və Avropa təcrübəsi göstərir ki, sosial mənzil siyasətində sürət yarışına əsaslanan sistemlər, demək olar ki, mövcud deyil. Postsovet ölkələrində əsasən növbə üsulu, ballı qiymətləndirmə və şəffaf paylama prinsipləri tətbiq edilir. Avropa ölkələrində isə sosial mənzillərin bölgüsü daha çox ballama, komissiya qərarları və ya tələb çox olduqda lotereya əsasında həyata keçirilir. Bu modellərin ortaq cəhəti manipulyasiya risklərini minimuma endirməsi, vətəndaşların prosesə nəzarət imkanını artırması və qərarların hüquqi legitimliyini gücləndirməsidir.
Azərbaycan üçün də ən real yanaşma hibrid modelin tətbiqidir. Bu model elektron qeydiyyat, balla qiymətləndirmə, növbəlilik və zərurət olduqda lotereyanı birləşdirərək həm ədalət, həm də texniki dayanıqlıq yaradır. Vətəndaş qeydiyyat zamanı sənədlərini təqdim edir, sosial meyarlara görə bal toplayır və ardınca ümumi sıralamaya əsasən növbəyə düşür. Eyni bal toplayanlar üçün avtomatik və şəffaf lotereya keçirilə bilər. Bu, həm sosial ədalət baxımından məqbul mexanizmdir, həm də qərarların şəffaflığını artırır.
Bununla yanaşı, hər bir paylama mərhələsi izlənilə bilən olmalıdır. Mənzilin kimə, nə vaxt, hansı meyara əsasən verildiyi anonimləşdirilmiş məlumatla açıq reyestrdə göstərilə bilər. Bu, dövlət qurumlarının özünüqoruma instinkti deyil, ictimai etimad üçün vacib şərtdir. Yenidən satışa dair məhdudiyyətlərin rəqəmsal nəzarət vasitəsilə tətbiqi də qara bazarın qarşısını alacaq əsas alətlərdəndir. Satış qadağasının icrası notariat və əmlak reyestri ilə inteqrasiya olunmuş avtomatik blok mexanizmi vasitəsilə təmin oluna bilər.
Təkcə hüquqi və təşkilati tədbirlər deyil, həm də texniki infrastruktur yenilənməlidir. MİDA-nın sistemi iri həcmli müraciət axınlarına dayanıqlı olmalı, botlara qarşı qorunmalı və ikiqat identifikasiya məcburi olmalıdır. Audit izləri qorunmalı, sistemdəki bütün əməliyyatlar şəffaf şəkildə qeydə alınmalıdır. Bu cür texniki tədbirlər həm manipulyasiyanın qarşısını alır, həm də ictimai mübahisələrə son qoyur.
Ümumilikdə, MİDA mexanizminin hazırkı vəziyyəti sosial tələb, rəqəmsal təhlükəsizlik və şəffaflıq baxımından transformasiya ehtiyacını açıq şəkildə ortaya qoyur. Problemin kökü təkcə qanunsuz satış hallarında deyil, bu hallara şərait yaradan sistem arxitekturasındadır. Ədalətli, şəffaf və proqnozlaşdırılan sosial mənzil siyasəti üçün əsas hədəf sürət yarışını aradan qaldırmaq, onu obyektiv meyarlar və izlənilə bilən mexanizmlərlə əvəz etməkdir. Hibrid modelə keçid həm vətəndaşların narazılığını azaldar, həm kiberhücum və manipulyasiya ehtimalını minimuma endirər, həm də dövlətin sosial siyasətinə olan etimadı gücləndirər.
Akif NƏSİRLİ
