Əlyazmalar arasında keçən ömür - Əkrəm Bağırov

img

Tanınmış şərqşünas alim Əkrəm Bağırovun 70 yaşı tamam oldu.

Elmin ağır, məşəqqətli, iztirablı  yolunu  həyatın amalına çevirmək dünyanın zövq və ləzzətlərindən imtina edərək yalnız mənəvi aləmin sevinc və fərəhinə qane olmaq, öz əməyinin nəticəsindən doğan qürur hissi ilə duyğulanmaqdan başqa bir şey deyil. Elm öz həyatını şam kimi əridərək millətin, xalqın yolunu işıqlandırmaq, onun sabahlara uzanan yolunda mayak olmaq, özündən sonrakı nəsillərin arzu və ideallarının gerçəkləşməsi üçün zəmin, özül yaratmaq deməkdir. Orda birdən-birə heç nə əldə etmək mümkün deyil, illərin, qərinələrin fasiləsiz əməyi, yuxusuz gecələrin əziyyəti bir gün sənə illərlə gözlədiyin mükafatı – insanların sevgisini, məhəbbətini qaytaranda həyatının dəyərsiz olmadığını dərk edirsən, başa düşürsən ki, mənasız yaşamamısan, əməyin hədər getməyib, sənin yaratdıqların dünyamızın zənginləşməsinə xidmət edib, kiminsə içindəki mənəvi boşluğu doldurmusan, cəmiyyətin çiynindəki ağır yükü yüngülləşdirmisən. Və ərsəyə gətirdiyin kitablar indi təkcə sənin deyil, sənin təmsil etdiyin xalqın, millətin dəyərləridir. 

Qəhrəmanımız indi həmin kitabları vərəqləyə-vərəqləyə ömrün zirvəsində dayanıb keçdiyi yollara baxır,  yaddaşındakı dünyanı sərf-nəzər edir, xatirələrinini doğma-yad deyə seçib seçmələyir. Zaman nə qədər sürətlə irəliləsə də, illər onu keçmişindən nə qədər uzaqlaşdırsa da, xatirələrinin düzənini poza bilməmiş, yaddaşındakı səliqə-sahmanı dağıtmamışdır. Onunla ünsiyyətdə olanda ötən günlərin hərarət və soyuqluğunu, həzz və iztirabını, yorğunuluğunu hiss edirsən, eyni zamanda gələcəyə nikbin baxışın şahidi olursan... İnstitut illəri, Əfqanıstan müharibəsi, İranda tərcüməçilik, Əlyazmalar İnstitutu, yuxusuz gecələr hesabına başa gələn kitablar, elmi ezamiyyətlər və s. və i.a., eyni zamanda sabaha dair planlar, yeni tədqiqat layihələri haqqında düşüncələr dünənin və bu günün adamı olan bu şəxsi bizə sabahın insanı kimi də tanıdır.

Söhbət istedadlı tərcüməçi, tanınmış şərqşünas-əlyazmaşünas alim, şair, müharibə veteranı  Əkrəm Bağırovdan gedir. O, 1952-ci ilin 7 sentyabrında Bakı şəhərində dünyaya göz açıb. 1958-ci ildə 99 saylı orta məktəbə gedib və 1969-cu ildə həmin məktəbi əla qiymətlərlə bitirib. 1970-ci ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Şərqşünaslıq fakültəsinə daxil olan Ə.Bağırov 1976-cı ildə həmin universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1976-cı ilin iyul ayında hərbi xidmətə çağırılıb və 1977-ci ilin fevral ayında Əfqanıstana ezam olunub. 1979-cu ildə oradan qayıdan Əkrəm Bağırov 1979-cu ilin avqust ayında Azərbaycan Elmlər Akademiyası Əlyazmalar Fondunda (1986-cı ildən Əlyazmalar İnstitutu) baş laborant vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1980-1984-cü illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun aspiranturasında (qiyabi) oxuyub. Aspiranturanı bitirərək 1985-ci ilin oktyabr ayında “Rəhməti Təbrizi və onun “Divan”ının filoloji tədqiqi” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb. Ümumiyyətlə, iki dəfə Əfqanıstanda (1973-1974, 1977- 1979) və iki dəfə İran İslam Respublikasında (1995-1996, 1998-2002) rus-fars dilləri üzrə tərcüməçi işləyib. 

Söz milli-mənəvi dəyərlərdən düşəndə sinəsi çoşub-çağlayan çaya dönən Ə.Bağırov şərqşünas, Orta əsr Şərq əlyazmaları üzrə Respublikada sayılıb seçilən mütəxəssislərdəndir. Bir çox yazılı abidələr onun iştirakı və müəllifliyi ilə tərcümə və tərtib olunmuş, nəşrə hazırlanmış, işıq üzü görmüşdür: Ziyaəddin Nəxşəbinin məşhur Şərq ədəbi nəsr abidəsi “Tutinamə”, Mir Möhsün Nəvvabın “Təzkireyi-Nəvvab”, Məhəmmədağa Müctəhidzadənin “Riyazül-aşiqin”, Mirzə Yusif Qarabağinin “Məcmueyi-Vaqif və müasirini-digər”, Sadiq bəy Əfşarın “Məcməül-xəvas”, müəllifi hələ də məlum olmayan “Anonim Osmanlı təzkirəsi” adlanan təzkirələri, M.S.Ordubadinin Sovet dövründə nəşrinə icazə verilməyən, XX əsrin əvvəllərində baş vermiş erməni-müsəlman müharibələrinə həsr olunmuş “Qanlı illər” əsəri, məşhur Azərbaycan messenatı Hacı Zeynalabdin Tağıyevin həyatı və bioqrafiyası haqqında olan qiymətli materialları əhatə edən eyni adlı dəyərli kitabı, Nağı  Şeyxzamanlının “Azərbaycan istiqlal mücadiləsi xatirələri”, Adilxan Ziyadxan “Azərbaycan” toplusu, Sədrəddin Bəlağinin “Quran hekayətləri”, “Nadir şah Əfşarın  XVIII əsrin 30-40-cı illərində Bağdad yürüşləri”, “Nadir şah Əfşarın Azərbaycan xristian əhalisi ilə münasibətlərinə dair farsdilli sənədlər”, “Nadir şah əfşarın fərman və məktubları”, “Nasirəddin şahın yol qeydləri”, Məhbubə Tehraninin “Kərim xan Zənd”, Fransua Peti dö la Kruanın “Min bir gün” əsəri və s. bu qəbildəndir. Bütün bunlardan əlavə rus dilində nəşr etdirdiyi bir monoqrafiya və 70-dən çox elmi-kütləvi məqalənın müəllifi, Farsca-Azərbaycanca (1 cild) və Azərbaycanca-farsca (2 cild) lüğətlərin müəlliflərindən biridir.

Bəli, Əkrəm Bağırovu eyni vaxtda bir neçə prizmadan xarakterizə etmək olar: o, istedadlı şair, bacarıqlı tərcüməçi, səliqəli təzkirəşünas, ədəbiyyatşünas alim, tədqiqatçı və s. 

O, hazırda AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun “Əlyazmaların və əski çap kitablarının tərcüməsi” şöbəsinin müdiri vəzifəsində Azərbaycanın müxtəlif dillərdə olan əlyazma mirasının tərcüməsi və nəşrə hazırlanması işinə uğurla rəhbərlik edir, eyni zamanda paralel olaraq türk və farsdilli orta əsr Azərbaycan poeziyası, o cümlədən Şərq ədəbi təzkirələrinin tədqiqi üzərində çalışır. 

Bu onun qısa tərcümeyi-halıdır. Lakin hərəsi bir cümlədən ibarət olan bu  informasiyaların hər birinin arxasından az qala bütöv bir insan ömrü boylanır desək, səhv etmərik. Əkrəm Bağırov bu gün 70 illiyini qeyd etdiyi bu ömürdə bir neçə ömrə bəs edəcək bir tarix yaşayıb. Təbii ki, o bu tarixi, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, zəhmətkeşliyi, yorulmaq bilmədən çalışması hesabına yaza bilib. Alimin ilk gəncliyindən belə bir xarakterə malik olduğunu müşahidə edən dostu, akademik Möhsün Nağısoylu çox doğru olaraq onun 60 illik yubileyində yazmışdı: “Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, xalqımızın mənəvi sərvət xəzinəsi sayılan Əlyazmalar İnstitutunun aparıcı elmi işçisi Əkrəm Bağırovun bir tədqiqatçı alim kimi başlıca xüsusiyyəti onun hədsiz zəhmətkeşliyi və əziyyətə qatlaşmaq bacarığıdır. Həyatda da belədir, yaşamaq, dolanmaq üçün Əkrəm heç vaxt özünü, necə deyərlər, oda-közə atmaqdan çəkinmir. Kənardan baxdıqda, o, gah əliqabarlı əsl zəhmət adamını, gah da alın tərini silmək fürsəti belə olmayan, yorulmaq bilmədən çalışan tədqiqatçı alim təsirini bağışlayır”.

Artıq qeyd etdiyim kimi, Ə.Bağırov unudulmuş mənəvi xəzinələrmizin tədqiqində və nəşrində əvəzsiz xidməti olan nadir əlyazmaşünas mütəxəssis kimi tanınır. O, Sadiq bəy Əfşarın, Mir Möhsün Nəvvabın, Məhəmmədağa Müctəhidzadənin, Mirzə Yusif Qarabağinin, və başqalarının yuxarıda adlarını çəkdiyim əsərlərini ilk dəfə çapa hazırlamış və onların hər biri haqqında elmi məcmuələrdə geniş məqalələrlə çıxış etmişdir. Əkrəm Bağırovun alim dəqiqliyi, həssaslığı tarixi mənbələrin xətasız və səhvsiz oxuculara təqdim olunmasına şərait yaratmışdır. 

Akademik M.Nağısoylu yazır ki, Əkrəm Bağırov XVI-XVII əsrlərin görkəmli Azərbaycan şairi-ədəbiyyatşünası və rəssamı Sadiq bəy Əfşarın “Məcməül-xəvas” (“Seçilmişlərin məclisi”) adlı olduqca dəyərli əsərini nəşrə hazırlarkən şəxsən özü Təbrizə getmiş və oradakı Milli Kitabxanada saxlanılan əlyazmanın dəqiq surətini əldə edərək sözügedən kitabı ərsəyə gətirmişdir. Buna görə də ədəbiyyatşünaslarımız, tarixçilərimiz böyük etimadla Ə.Bağırovun hazırladığı nəşrlərə istinad edirlər.  

 Əkrəm Bağırov eyni zamanda istedadlı şairdir. Bir vaxt Albert Eynşteyn deyirdi: “Elmi təfəkkürdə həmişə poeziya elementi olur”. Bu mənada Əkrəmdə alimliklə şairliyin birləşməsi təbii sayılmalıdır. Onun tərcümələrinin yüksək bədii məziyyətləri onun  şair təbiindən doğur. Məlum olduğu kimi, Şərqin incilərindən sayılan Nəxşəbinin “Tutinamə” əsəri nəsrlə poeziyanın üzvi vəhdətindən yaranıb, belə əsərlərin tərcüməsi tərcüməçidən xüsusi istedad tələb edir. Ə.Bağırov həmin əsəri elə ustalıqla tərcümə etmişdir ki, oxucu onun çevirmə olduğuna inana bilmir.   

Fransua de Laroşfukonun bir prinsipi vardı: “Hər bir insanın dəyəri, sahib olduğu istedada görə deyil, ondan necə istifadə etdiyinə əsasən müəyyən edilməlidir”. Bu düstur Əkrəm Bağırovun elmi və tərcüməçilik fəaliyyətinin kredosu olub. O, heç vaxt ürəyinə yatmayan mövzunu tədqiq etməyib, ruhunu oynatmayan əsəri tərcümə eləməyib, tənqid əvəzinə, tərif yazmayıb. 1990-cı illərin əvvəllərində Əkrəm Bağırov M.S.Ordubadinin uzun illər yasaq edilmiş “Qanlı sənələr” əsərinə müraciət etdi. Erməni millətçilərinin Azərbaycan xalqının başına gətirdiyi fəlakətlərdən bəhs edən bu əsər zaman-zaman məxfi qrifi altında saxlanılmış, xalqdan gizlədilmişdi. Ə.Bağırov həmin əsəri transfoneliterasiya edib geniş ictimaiyyətə təqdim etməklə xalqımızın qan yaddaşının bərpa edilməsində müstəsna rol oynadı. 

Ə.Bağırov ölkədə olduğu kimi xaricdə də əsərlərinə istinad edilən şərqşünaslardandır. O, dəfələrlə beynəlxalq səviyyəli simpozium və elmi komfranslarda məruzə edib, getdiyi ölkələrdə Azərbaycan elmini uğurla təmsil edib, əlyazmalarımızı, tariximizi, mədəniyyətimizi, ədəbiyyatımızı təbliğ edib, milli maraqlarımızın müdafəsinə qalxıb. Hazırda da mənəvi xəzinəmizin dünyaya tanıtmaq istiqamədində də ardıcıl fəaliyyət göstərir. Onun səsi gah İrandan, gah Rusiyadan, gah Bosniyadan, gah Çexiyadan, gah da Gürcüstandan gəlir. Hara gedirsə, özüylə çoxlu sayda kitablar, əlyazma surətləri, mikrofilmlər  gətirir, yeni tapıntılar haqqında vaxtlı-vaxtında ictimaiyyətə məlumat verir. 

Baltazar Qrasian deyirdi: “Səy və istedad. Əgər heç biri yoxdursa, əzəmət də yoxdur. Birləşdikdə valehedici olurlar. Səy göstərən adi adam, səy göstərməyən istedadlı adamdan daha çox şeyə nail olur. Şöhrət ciddi əmək hesabına qazanılır. Asanlıqla başa gələn şey yüksək qiymətləndirilə bilməz”.

Mənə elə gəlir ki, bu sözlər daha çox əlyazmaşünas və mətnşünas alimlərə aiddir, çünki onlar söz və cümlə ilə işləmir, hərflə, durğu işarələri ilə işləyirlər. Hansısa hərfin düzgün oxunmaması bəzən çox ciddi fəsadlara səbəb olur, ona görə burada zərgər incəliyi tələb olunur.  

Əlyazmaşünas alim kimi qırx ildən artıqdır ki, işini zərgər dəqiqliyilə görən Əkrəm Bağırov millətin mənəvi yaddaşına mükəmməl əsərlərlə daxil olub. O bu gün də yorulmaq bilmədən çalışır, yazıb yaradır. 

Əkrəm Bağırovu 70 yaşının tamam olması münasibətlə təbrik edir, ona uzun ömür, cansağlığı və yaradıvclıq uğurları arzu edirik. 

İbrahim Quliyev 
AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitunun aparıcı elmi işçisi, dosent

Peşə etikası

Son xəbərlər