Dünya ölkələrinin böyük əksəriyyətinin üzləşdiyi əsas problemlərdən biri anomal istilər və quraqlıqla bağlıdır. Hazırda bu hal özünü Avropada daha qabarıq şəkildə büruzə verir. Belə ki, Avropada son 500 ilin ən quraqlıq dövrü müşahidə olunur.
Avropa Komissiyasının Birgə Araşdırmalar Mərkəzi ekspertlərinin hazırladığı hesabatda iyul ayında qitədə quraqlığın təhlükəli səviyyəyə çatdığı bildirilib. Hesabatda Avropa İttifaqı (Aİ) torpaqlarının 47 faizində quraqlığın təhlükəli səviyyəyə çatdığı, Aİ-nin 17 faizində isə həyəcanverici səviyyədə olduğu vurğulanıb. Ekspertlərin fikrincə, davam edən quraqlıq son 500 ilin ən quraq dövrü hesab olunur. Quraqlıq səbəbindən qitədə qarğıdalı, soya və günəbaxan istehsalının son 5 ilin orta göstəricisindən 15 faiz az olacağı gözlənilir. Bildirilib ki, yağıntıların olmaması Avropa çaylarında suyun səviyyəsini aşağı salıb, su elektrik stansiyalarında enerji istehsalı azalıb, bu vəziyyət digər elektrik stansiyalarında soyutma sistemlərinə və çay nəqliyyatına mənfi təsir göstərib. Hesabatda xüsusilə Qərbi Aralıq dənizi bölgəsi üçün xəbərdarlıq edilib, anomal istilərin və quraqlığın cari ilin noyabr ayına qədər davam edəcəyi vurğulanıb. Elə bu fonda Fransa hökuməti quraqlığın nəticələrinə qarşı mübarizə üzrə antiböhran qərargahı təşkil edir. Bu il iyul ayı son 60 ildə ən quraqlıq ay olub: orta göstəricidən 7 dəfə az yağıntı düşüb. Yüzdən çox kommunada içməli su ilə bağlı ciddi problemlər yaranıb, məhsulun məhv olmaq təhlükəsi var. Fransanın ekologiya naziri Kristof Beşu bu xüsusda qeyd edib: “Biz elə bir vəziyyətə düşmüşük ki, onu əsla adi vəziyyət adlandırmaq olmaz. Biz heç vaxt belə quraqlıq görməmişik. Ən pisi də odur ki, buna nə vaxt son qoyulacağını deməyə heç bir əsasımız yoxdur”. Fransanın bütün departamentləri xüsusi nəzarət altındadır. 46 departamentdə sudan istifadəyə ciddi məhdudiyyətlər qoyulmasını nəzərdə tutan ən yüksək təhlükə səviyyəsi elan edilib. digər Avropa ölkəsi olan İtaliyanın 16 şəhərində, o cümlədən Roma, Milan, Florensiya və Genuyada ən yüksək – “qırmızı” təhlükə səviyyəsi elan edilib. Bu şəhərlərdə havanın temperaturu 40 dərəcədən yuxarıdır. Sinoptiklərin proqnozlarına görə, istirahət günlərində hətta gecə vaxtı temperatur 30 dərəcəyə yaxın ola bilər. Niderlandın hakimiyyət orqanları isə vətəndaşları suya maksimim qənaət etməyə çağırır: duş altında az qalmaq, maşınları yumamaq, qazonları suvarmamaq tövsiyə olunur. Bir neçə gün bundan əvvəl Krallıqda yaradılmış antiböhran qrupu zəruri hallarda suyun paylanmasını tənzimləyəcək. Ölkədəki çayların çoxu o dərəcədə dayazlaşıb ki, nasoslar işləyə bilmir. Hətta Dunay kimi iri çayların da səviyyəsi azalmaqdadır. Bolqarıstan, Rumıniya və Serbiya sərhədlərinin qovuşduğu rayonlarda çayın dayaz yerlərində kiçik adalar əmələ gəlib. Çayın bəzi hissələrində gəmiçilik hələ iyulun sonunda bağlanıb. Portuqaliyanın kontinental ərazisi də son 92 il ərzində ən yüksək temperaturla müşayiət olunan yağmursuz iyul ayından sonra ekstremal və ya güclü quraqlıq vəziyyətindədir. Ölkə ərazisinin 55,2 faizi güclü, 44,8 faizi isə ekstremal quraqlıqla üz-üzədir. İyul ayı son 92 il ərzində ən isti ay olub, havanın orta hərarəti 25,14 dərəcə olub ki, bu da normadan 2,97 dərəcə yüksəkdir. Portuqaliyada quraqlıq ona gətirib çıxarıb ki, hökumət elektrik enerjisi istehsalı və ya kənd təsərrüfatı ehtiyacları üçün su anbarlarında olan sudan istifadəni məhdudlaşdırıb.
Quraqlıq Afrikada da özünü qabarıq büruzə verir. Efiopiya, Keniya və Somali kimi ölkələrdə quraqlıqdan əziyyət çəkən və içməli suyu təhlükəsiz əldə etmək imkanı olmayan insanların sayı cəmi 5 ay ərzində 9,5 milyondan 16,2 milyon nəfərə çatıb. BMT-nin Uşaq Fondunun (UNICEF) son hesabatında deyilir ki, Afrika Buynuzu və Sahel bölgələrində yaşayan uşaqlar qitəni cənginə alan quraqlıq səbəbindən ölüm təhlükəsi qarşısındadırlar. Fondda qeyd edirlər ki, bu təhlükə miqyasına görə doyunca yeməmək və xəstəliklər riskini artıq geridə qoyur. UNICEF-in icraçı direktoru Ketrin Rasselin sözlərinə görə, Burkina-Faso, Çad, Mali, Niger və Nigeriyada quraqlıq, münaqişələr və təhlükəsizliyin olmaması su çatışmazlığı ilə nəticələnir, bununla yanaşı, 40 milyon uşaq yüksək və fövqəladə yüksək su qıtlığı ilə qarşılaşır. Uşaqlar arasında kəskin aclıq vəba və diareya kimi təhlükəli xəstəliklərin yayılması ilə müşayiət olunur ki, bu da nəticədə uşaq ölümünün dəhşətli artımına səbəb olur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının son məlumatına görə, dünyanın digər yerləri ilə müqayisədə Sahel bölgəsində çirklənmiş su və antisanitariya səbəbindən daha çox uşaq ölür. UNICEF hesab edir ki, Afrika Buynuzu bölgəsində insanların əksəriyyəti satıcıların yük maşınlarında və eşşək arabalarında gətirdikləri sudan asılıdır, lakin quraqlıqdan daha çox əziyyət çəkən ərazilərdəki ailələrin çoxunun su almağa imkanı çatmır. Keniya, Efiopiya və Somalidə suyun qiyməti 2021-ci ilin yanvarı ilə müqayisədə 55-85 faiz artıb. UNICEF bütün bu səbəblərə görə hökumətləri, donor ölkələri və beynəlxalq birliyi uşaqların ən vacib ehtiyaclarının təmin edilməsi üçün maliyyələşdirməni artırmağa və çıxılmaz böhran dairəsini parçalamaqdan ötrü uzunmüddətli və çevik dəstək təqdim etməyə çağırıb. Latın Amerikası da quraqlıqdan ciddi əziyyət çəkir. Xüsusən Braziliyada vəziyyət təhlükəli həddədir. Beləliklə, quraqlıq, iqlim dəyişikliklərinin təsirinin artması, ılavə olara da Rusiya-Ukrayna müharibəsi proqnozlaşdırıldığı kimi, dünyada ərzaq böhranına, qida məhsullarının qiymətlərinin yüksəlməsinə səbəb olub. Rusiya-Ukrayna müharibəsi beynəlxalq daşımalar sahəsində çox ciddi problemlər yaradıb, eyni zamanda, bir çox ölkələr ərzaq məhsullarının idxalını məhdudlaşdırıb. Bunlar, həmçinin, quraqlıq və əkin sahələrinin azalmasını, ərzaq məhsullarının qiymətlərinin artmasını şərtləndirib. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (UNFAO) artıq bir neçə dəfə bununla bağlı ciddi xəbərdarlıq edib. Bunlar Azırbaycanda da diqqətlə izlənilir. Hökumət mümkün risqləri nəzərə alaraq müvafiq tədbirlər həyata keçirir. Amma iqlim dəyişikliyi, qlobal istiləşmə və bunların təsirləri nəticəsində suvarma, quraqlıq məsələlərilə bağlı ciddi risqlər var. İndiki halda müasir suvarma sistemləri quraşdırılmış sahələrdə risq aradan qaldırılır. Ona görə Azərbaycanda əkin sahələrində müasir suvarma sistemlərinin tətbiqi imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Bu vəziyyətdə hökumət müəyyən stimullaşdırıcı tədbirlər də həyata keçirir. Məsələn, müasir suvarma sistemlərinin tətbiq edildiyi təsərrüfatlarda ərzaqlıq buğda istehsalı ilə bağlı öhdəlik götürmüş şəxslər tərəfindən istehsal olunan və Dövlət Ehtiyatları Agentliyinə və un dəyirmanlarına təhvil verilən ərzaqlıq buğdaya 2023-cü ildən başlayaraq 5 il müddətində məhsul subsidiyası tətbiq ediləcək. Bundan başqa, ölkədə müasir suvarma sistemlərinin quraşdırılması üçün kredit və zəmanət mexanizmləri tətbiq olunacaq.
Ramil QULİYEV
