Xəzər dənizi, Volqa çayı istisna olmaqla, dünya okeanına çıxışı olmayan unikal ekosistemdir. Sahəsi baxımından Yer kürəsində ən böyük göl olub, dəniz xüsusiyyətlərinə malikdir.
Araşdırmalar onu da üzə çıxarır ki, Xəzər dənizinin yatağı okean tipli süxurlardan ibarətdir.
Unikal ekosistem üzərində yaranan böyük təhlükə...
Bu unikal ekosistemlə bağlı maraqlı fakt və məqamların sayı kifayət qədərdir. Məsələn, məlumdur ki, Xəzər planetin digər dəniz və okeanlarla heç bir əlaqəsi olmayan ən böyük qapalı su hövzəsidir. Xəzərdən başqa su hövzələrinə hansısa axın yoxdur, buna baxmayaraq, dənizdə suyun səviyyəsi qeyri-sabitdir. Bu gün də Xəzərə yığılan suyun hara getdiyi elmə məlum deyil.
Xəzərə 130 çay tökülür. Dənizdəki çirkab suların təxminən 70% -i Rusiyanın ən böyük çayı olan Volqa ilə axıdılır. Dəniz suyunun tam yenilənməsi prosesi hər 250 ildən bir baş verir. Suyun səviyyəsinin qeyri-sabit olması səbəbindən Xəzər dənizinin konturları daim dəyişir. Hazırda su səviyyəsi baxımından dənizdə vəziyyət qeyri-qənaətbəxşdir və bu da ümumi ekosostemə mənfi təsir edir. Elə Azərbaycan da sahilyanı ölkələrdən biri olaraq əsas diqqəti daha çox bu mövzu üzərində cəmləməyə çalışır. Təsadüfi deyil ki, Aşqabadda Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının VI Zirvə Toplantısında çıxışı zamanı Prezident İlham Əliyev bu mövzuya xüsusi toxundu. Azərbaycanın Xəzər dənizinin ekoloji problemlərinin həlli üçün əməkdaşlığın genişləndirilməsində maraqlı olduğunu bildirən dövlət başçısı qeyd edib: “Xəzərin bioloji su ehtiyatlarının qorunub saxlanması və səmərəli istifadəsi üzrə komissiya çərçivəsində Xəzəryanı dövlətlərin uğurlu qarşılıqlı fəaliyyəti davam edir. Bu ilin sonunda Bakıda “Xəzər dənizinin dəniz ətraf mühitinin mühafizəsi haqqında” Çərçivə Konvensiyasının tərəflərinin VI konfransının keçirilməsi nəzərdə tutulub. Bu gün məhdud tərkibdə görüşdə biz xüsusi narahatlıq doğuran məsələlər, konkret olaraq Xəzər dənizinin dayazlaşması barədə həmkarlarımızla fikir mübadiləsi apardıq. Biz bunu uzun illər boyu müşahidə edirik və təəssüf ki, dayazlaşma dinamikası narahatlıq doğurur. Buna görə biz fikir mübadiləsi apardıq və yəqin ki, nümayəndə heyətlərimiz belə ekoloji fəlakətin səbəblərinin aşkar edilməsi və Xəzərin bundan sonrakı dayazlaşmasının qarşısını almağa yönəlmiş tədbirlərin müəyyənləşdirilməsi üçün xüsusi ekspert qruplarının yaradılması işini davam etdirəcəklər”. Müasir dövrdə dəniz səviyyəsinin dəyişməsi böyük iqtisadi və siyasi problemlərə gətirib çıxarır. Bunun nəticəsində sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat və infrastruktur layihələri ciddi zərər çəkə bilər. İndi bu çağırışlara hazırlaşmağın vaxtıdır və Azərbaycan da sahilyanı ölkələrdən məhz bunu istəyir. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin rəisi Umayra Tağıyeva bu xüsusda bildirir: “Beş ölkənin sahillərini yuyan Xəzər iqtisadi və strateji əhəmiyyəti ilə yanaşı, region üçün vacib iqlim təyinedici təsirə malikdir. Dəniz səviyyəsinin dəyişməsi həmişə ölkə iqtisadiyyatına böyük ziyan vurub. 1978-1995-ci illər hamımızın yadındadır, o zaman dənizin səviyyəsinin 2,5 metr qalxması infrastruktur obyektlərinin və yaşayış məntəqələrinin su altında qalması ilə nəticələnmişdi”. Onun sözlərinə görə, hazırda Xəzər dənizinin səviyyəsi enməyə başlayıb: “Son 15 ildə onun səviyyəsi, demək olar ki, 1,5 metr azalıb və 1977-ci ilin 100 illik minimumuna çatana qədər isə cəmi 80 santimetr qalıb. Uzunmüddətli tədqiqatlar göstərdi ki, səviyyə dalğalanmalarının maksimum amplitudası 3 metrdir. Əgər əvvəllər Xəzər dənizinin səviyyəsində bir əsr ərzində baş verən bu dalğalanmalar nisbətən “sabit iqlim” adlanan dövrə düşürdüsə, indi iqlim dəyişikliyi bu prosesə öz təsirini göstərir. Son on ildə iqlim dəyişikliyi dünya alimlərinin əvvəllər proqnozlaşdırdığından daha sürətlə baş verib. Bu öz nəticələrini bütövlükdə ekosistemlərə yükləyir. Bu baxımdan Xəzər dənizinin səviyyəsində dəyişikliklərin ən real proqnoz-ssenarisinin müəyyən edilməsi, eləcə də uyğunlaşma tədbirlərinin işlənib hazırlanması bütün Xəzəryanı ölkələr və ətraf region üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir”.
Xəzərin sahilləri “geri” çəkilir, sahilyanı ölkələr dənizi yenidən bölüşdürmək məcburiyyətində qala bilər
Araşdırmalara əsasən, Xəzərdə səviyyə azalması davam edərsə, sinoptiklər Mərkəzi Asiyada yağıntıların kəskin azalacağını gözləyirlər. İndilikdə Xəzər dənizində suyun səviyyəsi 1995-ci ildən bəri ən aşağı həddə çatıb. Bu da əsasən dəniz suyunun böyük hissəsini təmin edən Volqada suyun səviyyəsinin son vaxtlar təxminən 22% azalması ilə əlaqədardır. Bundan başqa, son illərdə Xəzər dənizinin səthinin temperaturunun yüksəlməsi tendensiyası suyun səviyyəsinin azalmasına təsir edən amillərdən birinə çevrilib. Məhşur Bremen Universitetindən Matias Prangenin rəhbərlik etdiyi bir qrup elm adamının fikrincə, 21-ci əsrin sonunda Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin düşməyə davam etməsi sözügedən su hövzəsinin iqtisadi məhsuldarlığının kəskin azalmasına səbəb olacaq.
Hesab edilir ki, önləyici addımlar atılmasa, ilk növbədə dayaz şimal əraziləri yerli balıq növləri üçün kürü tökmə yerləri kimi yox olacaq. Bunun ardınca ciddi sosial-iqtisadi nəticələrə səbəb olan proseslər başlayacaq, məsələn, burada balıqçılıq məhv olacaq. Təbii ki, bu da iqtisadi sarsıntı ilə müşayiət ediləcək. Digər problem oodur ki, Xəzər dənizinin sahilləri “geri” çəkildiyi üçün Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistan yurisdiksiya sahələri və balıqçılıq hüquqları ilə bağlı yenidən danışıqlar aparmalı olacaqlar.Azərbaycan isə bu qəbildən olan problemlərin indidən həllini vacib hesab edir. Azərbaycanın narahatlığını İran Milli Okeanoqrafiya və Atmosfer Elmləri İnstitutu da bölüşür. Bu qurum tərəfindən Xəzər hövzəsinin cənub hissəsinin dərin sularında mütəmadi olaraq dib çöküntülərindən nümunələr götürülür, Qorqan körfəzində tədqiqatlar, ölçmələr və modelləşdirmə işləri aparılır, ekosistemin davamlılığı üçün səmərəli elmi həllər təqdim olunur.adıçəkilən qurumun araşdırmaları da təsdiq edir ki, Xəzər dənizində tullantıların idarə olunması böhran ərəfəsindədir və akvatoriyanı ciddi şəkildə təhdid edir. Tullantılarla yanaşı, çaylar və ya yağışlar vasitəsilə dənizə daxil olan suların da çirklənmə dərəcəsi çox yüksək olduğundan dəniz mühiti ciddi təhlükə altındadır. Şəhər və kənd tullantı sularının dənizə axıdılması Xəzər üçün digər problemdir. Məsələn, elə İranın özünün şimal əyalətlərinin bir sıra şəhərlərində kanalizasiya təmizləyici qurğular yoxdur. Plastik və mikroplastiklər də Xəzər üçün problemdir. Mikroplastiklər plastik tullantıların aşınması nəticəsində əmələ gəlir və onların 70%-i birbaşa dənizlərə düşür, müvafiq olaraq insanların qida dövriyyəsinin bir hissəsinə çevrilir və bununla da insan sağlamlığına, dəniz biomüxtəlifliyinə ziyan vurur.
Beləliklə, proseslər Azərbaycanın dənizdə ekoloji sistemlə bağlı həyəcan təbilinin nə dərəcədə əsaslı olduğunu bir daha nümayiş etdirir. Dənizin mühafizəsi üçün indidən müvafiq addımlar atılmalıdır.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
