“Dedim ki, biz bu sözün lüğətdən çıxarılması ilə bağlı təklif verə bilmərik”
Dilin saflığını qorumaq yalnız mütəxəssislərin işi deyil, bu həm də hər kəsin vəzifəsidir. Azərbaycan cəmiyyəti dilə, dildə işlənən ifadələrə, müraciət formalarına olduqca həssas yanaşır, bəzən də adicə bir ehtiyatsızlıq onda narazılıq yaradır.
“Bakı-Xəbər” olaraq hər zaman oxucu müraciətinə, oxucu mövqeyinə və rəyinə böyük əhəmiyyət veririk, verməliyik də. Dünən bir neçə oxucu redaksiyamızla əlaqə saxlayaraq AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Monitorinq şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, dilçi alim Şahlar Göytürkün yerli mətbuata “arvad” sözü ilə bağlı verdiyi izahı, şərhi tənqid etdiklərini, normal qarşılamadıqlarını bildirdilər və bu məsələni müzakirəyə çıxarmağımızı istədilər. Biz də qəzetimizin ötən sayında dilçi alimin fikirlərini müzakirəyə çıxardıq. Ş.Göytürk redaksiyamızla əlaqə saxlayaraq bildirdi ki, onun fikirləri anlaşılandır, lakin o bizim tərəfimizdən düzgün qaydada təqdim edilməyib, bu səbəbdən də fikirlərinə yenidən izah vermək istəyir. Ş.Göytürk bildirdi ki, heç vaxt “arvad” sözünün dilimizdən çıxarılmalı olduğunu deməyib. O qeyd etdi ki, “arvad” sözü ərəb mənşəli “aurat” sözündən götürülüb: “Mənə jurnalist sual verdi ki, “arvad” sözü çoxları tərəfindən xoş qarşılanmır, sizin buna münasibətiniz necədir? Bildirdim ki, mən də vaxtilə sosial şəbəkələrdə yazmışdım və izahını vermişdim, bu uğursuz sözdür. Cahiliyyət dövründə ərəblər qadına həyat yoldaşı kimi yox, özlərinin bioloji həzzi kimi baxırdılar. Bu söz daha çox “örtülmüş yer”, “ayıbın örtülən yeri” mənasında işlədilir...
Müxbir məndən soruşdu ki, bəs niyə bu sözü lüğətdən çıxarmırlar, dedim ki, o sözü lüğətdən çıxarmaq olmaz, çünki xalq bunu işlədir. Dedim ki, biz bu sözün lüğətdən çıxarılması ilə bağlı təklif verə bilmərik. Müxbir soruşdu ki, nə üçün “həyat yoldaşı” sözü lüğətdə verilmir? Cavablandırdım ki, söz birləşmələri lüğətdə verilmir, lüğətdə sadə və mürəkkəb və düzəltmə sözlər verilir. Bunu da izah etdim. Müxbir soruşdu ki, bu sözə qarşılıq olaraq hansı sözü təklif edərdiz? Mən dedim ki, o vaxta qədər xanım sözü işlətmişik, həyat yoldaşı ifadəsi çox gözəl ifadədir, çox uğurla da işlənir və sair sözlər təklif etdim. Gələcəkdə nəzərə alınsa yaxşı olar. Söhbət hansı sözdən gedir? Hüquqda həyat yoldaşı anlamında “ər-arvad” sözü işlənilir, rəsmən qeyd edilir. Bu hüquqi termin kimi “ər-arvad” olaraq ifadə olunur. Bizim müzakirə mövzumuz bu sözün hüquqi termin kimi işlədilməsi ilə bağlıdır. Gələcəkdə hüquqşünaslarımız, dilçilərmiz bunu nəzərə alsalar daha yaxşı olar, daha uğurlu söz seçib versələr yaxşıdır.
Bizim xanımlarımız daha gözəl sözlərə layiqdir, biz artıq o düşüncədən qurtarmalıyıq, yeni sözlər düşünsək yaxşı olar. Bizim jurnalistlərin çoxu bilmir, Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi orfoqrafiya lüğətində yoldaş, dost mənasını ifadə edən “eş” sözü əks olunub. “Eş” sözü də işlətmək olar. “işlətmək olar” o deməkdir ki, danışıqda, insanlar öz aralarında “arvadım”, “xanımım”, “həyat yoldaşım” yox, “eşim” də deyə bilər. İzah etdim ki, lüğətdə verilən sözlər büküb sandığa qoymaq üçün deyil, bu işlətmək üçündür, yaxşı sözləri tapıb işlətməliyik. “Eş” sözünün türkiyə türkcəsi ilə əlaqəsi yoxdur, dövlətin qəbul etdiyi orfoqrafiya lüğətində “eş” sözü yoldaş mənasında verilib. İşlətmək o deməkdir ki, onu danışıqda işlətmək olar. Burada söhbət “eş” sözünü hüquqi termin kimi işlətməkdən getmir. Mən Monitorinq Mərkəzinin şöbə müdiriyəm, bütün prosesləri çoxlarından yaxşı bilirəm. Mən “arvad” sözünün dildən çıxarılmasını təklif etməmişəm. Mənim fikrim anlaşılıb, sadəcə təqdimat düzgün olmayıb, dediyim hər bir sözün arxasındayam. Mənim etirazım onadır ki, guya mən “arvad” sözünün dildən çıxmalı olduğunu demişəm, bu bir dilçi alimə qarşı böhtandır. Elə deməmişəm. “Eş” sözünü demişəm, dost, yoldaş mənasında. İnsanlar düşünürlər ki, guya Türkiyə türkcəsindən götürülüb, elə deyil, mən orfoqrafiya lüğətinə istinad etmişəm. Bu “eş” sözünün Türkiyə türkcəsində işlənən “eş” sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Lüğətdə verildiyi üçün məişətdə də bu sözdən istifadə olunması məqsədəuyğundur. Bununla bağlı bəzi tənqidlər də vardı. Amma bütövlükdə mənim fikrilərimi 80-90 faiz təqdir edib, təşəkkür edənlər çoxdur. Mən yenə də deyirəm, o sözün əleyhinə deyiləm, o işlənir. Dildə “arvad” sözünün mənfi çalarları çoxdur: məsələn, “arvad kimi danışma”, “arvad ağız olma” bu qəbildən sözlər var. Mən milli kökə, milli kimliyə bağlı olan bir adam kimi deyirəm ki, Azərbaycan xanımına bu cür sözlər yaraşmır. Azərbaycan xanımı daha gözəl sözlərə layiqdir. Bir adam durub desin ki, Şahlar müəllim düzgün demir, bunun mənası çox gözəldir, mən də durub onun cavab verim” - deyə Ş.Göytürk bildirdi.
İradə SARIYEVA
