Azərbaycanın istənilən şəhərində, bölgəsində elə nəsillər, sülalələr var ki, onları çox vaxt mənsub olduqları soyadları ilə tanıyırlar. Məşhur “Cavanşir” soyadı da bu qəbildəndir.
Azərbaycana onlarla sərkərdə, şair, yazıçı, musiqışünas, o cümıədən Qarabağ xanlığının qurucusu Pənahəli xanı bəxş etmiş Cavanşirlər nəslinin numayəndələri tarixin müxtəlif dönəmlərində öz soy-köklərinin siyasi, milli-mənəvi, əxlaqi ənənələrinə sadiq qalaraq xalqımızın tərəqqisi naminə bütün imkanları ilə səfərbər olublar. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, “BP”-nin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzrə ilk azərbaycanlı regional prezidenti olmuş Rəşid Cavanşir də bu nəslin parlaq nümayəndəsi olaraq, elm fədaisi kimi dünya şöhrəti qazanaraq bir sıra ilklərə imza atmaqla, nəinki Cavanşirlər nəslinin, bütovlükdə Azərbaycan xalqının fəxarət ünvanına çevrilib.
Professor Rəşid Cavanşirin 70 illik yubileyi ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə təqdim etdiyim bu yazıdan – bu fürsətdən istifadə edib görkəmli alimimizin həyat yolunu içıqlandırmazdan öncə, onun nəsil şəcərəsinə diqqət yetirirməklə azad Qarabağımızda ruhu dolaşan böyük kişilərə ehtiramımı bildirmək istəyirəm.
Professor Rəşid Cavanşirin atası Cəmil Cavanşir Abbas bəyin oğlu olub. Abbas bəy isə Abbasqulu bəyin 5 övladından biri olan Nəsir bəyin oğlu idi. Abbasqulu bəyin də atasının adı Nəsir bəy olub. O, Əlihümbət bəyin oğlu idi. Əliümbət bəyin atası isə Mehrəli xan, babası isə Pənahəli xan olub.
Uluları, valideynləri kimi bütün həyatı boyu Rəşid Cavanşir öz şəcərəsinə, soy-kökünə həssaslıqla, ehtiramla yanaşıb, övladları uzaq Avstraliyada, ABŞ-da yaşasalar da bu gün fəxrlə Cavanşir soyadını daşıyırlar.
Rəşid Cəmil oğlu Cavanşir 1951-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Bəy və xan nəsillərinə xor baxılan sovet rejimində Rəşid müəllim öz Cavanşir soyadını “ov”la, “yev”lə əvəzləməyib, ən mötəbər auditoriyalarda belə özünü Cavanşirlər nəslinin nümayəndəsi kimi qürurla təqdim edib.
Rəşid Cavanşir Bakı şəhərində 23 saylı orta məktəbi qızıl medalla bitirdikdən sonra Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna daxil olub. Lenin təqaüdü ilə həmin institutn geoloji kəşfiyyat fakültəsini bitirib. Təhsil illərində ali məktəbin ictimai həyatında da fəal iştirak edərək institutun həmkarlar komitəsinin sədri vəzifəsini tutub. Moskvada keçirilən tələbələrin ümumittifaq qurultayının nümayəndəsi seçilib, Kremldə Azərbaycan tələbələrinin adından SSRİ rəhbərlərinin, o cümlədən, Sov.İKP MK-nın Baş Katibi L.İ.Brejnevin qarşısında çıxış etmək də məhz ona həvalə olunub. Berlində keçirilən gənclər festivalında Rəşid Cavanşir Azərbaycandan gedən nümayəndə heyətinin tərkibinə qatılıb. Onun tələbə həyatı bu cür tədbirlərlə zəngin olub.
Valideynlərinin məsul dövlət qurumlarında rəhbər vəzifələrdə çalışdığı Rəşid Cavanşirin gənclik illərində komsomol və partiya orqanlarında işə keçmək dəbdə olsa da, bu sahələrdə iş tapmağa şanslı olsa da, o, öz gələcək həyatını elmə bağlayıb. Moskvanın ciddi maneələrinə baxmayaraq “Anomal yüksək lay təzyiqlərinin inkişaf etdiyi zonalarda kollektor və örtüklərin fiziki xassələrinin öyrənilməsi metodikası və proqnozlaşdırılması (Cənubi Xəzər çökəkliyinin timsalında)” adlı dissertasiya mövzusunun təsdiq olunmasına nail olub, 1978-ci ildə namizədlik dissertasiyanı uğurla müdafiə edib və bununla da Rəşid Cavanşir gələcək həyatını elmi fəaliyyətə bağlayıb.
Rəşid müəllim ilk əmək fəaliyyətinə AMEA-nın Dərin Neft və Qaz Yataqları Problemləri İnstitutunda başlayıb, 1988-ci ildə “Terrigen neftli-qazlı qatlarda lay təzyiqlərinin süxurların kollektorluq və ekranlaşdırıcı xüsusiyyətlərinin nəzəri modeli və proqnozlaşdırma üsulları” mövzusunda doktorluq işini müdafiə etdikdikdən sonra seçki yolu ilə həmin institutda elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifəsinə seçilib.
2001-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilən professor Rəşid Cavanşirin elmi fəaliyyəti nəticəsində sistemli yanaşma əsasında neft-qaz geologiyası və geofizikası sahəsində mühüm elmi tədqiqatlar aparılıb.
Professor Rəşid Cavanşirin elmi axtarışları ilə elektron mikroskopiya əsasında tam sıxılmaya uğramamış gillərin məsamə fəzası strukturu və mineroloji xüsusiyyətləri öyrənilib, ilk dəfə allotigen mineral yaranmaların geokimyəvi və termodinamik şəraitli kompüter modelləşdirilməsi həyata keçirilib.
Professor Rəşid Cavanşir beynəlxalq səviyyədə biznes rəhbərliyi və idarəçiliyi üzrə də ixtisaslaşıb - ABŞ-ın tanınmış Dyuk və Rays Universitetlərinin və Harvard Biznes Məktəbinin biznesə icraçı rəhbərlik üçün nəzərdə tutulmuş proqramlarını bitirib.
Elmi nailiyyətləri ilə diqqət mərkəzində olan Rəşid Cavanşir 1995-ci ildə “Amoko” şirkətindən iş təklifi alıb. O, şirkətin Xəzər üzrə geoloji kəşfiyyat koordinatoru vəzifəsinə təyin olunub və bu vəzifəni Bakıda icra edib.
Rəşid müəllim nüfuzlu bir institutun elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifəsindən xarici şirkətə işə keçməkdə məqsədi xarici şirşətlərdə azərbaycanlıların əsasən mühafizəçi, sürücü, katibə kimi fəaliyyət göstərirdi bir vaxtda Azərbaycan aliminin elmi potensialını xarici mütəxəssislərə təqdim etmək olub. 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi” imzalanması ərəfəsində professor Rəşid Cavanşir bu xoş niyyətinə müvəffəqiyyətlə imza atıb. O, ümummilli lideriiz Heydər Əliyevin neft strategiyasından səmərəli şəkildə bəhrələnərək bir azərbaycanlı kimi dünya iqtisadiyyatında ən mühüm yerlərdən birini tutan neft sənayesi sahəsində bir çox ilklərə imza atıb.
1997-ci ildə “Amoko” şirkəti Rəşid Cavanşiri yüksək iş məhsuldarlığı və dərin bilgilərə malik olan azərbaycanlı alimin təcrübəsini artırmaq məqsəd ilə Amerika Birləşmiş Ştatlarına, Hyustona Ümumdünya kəşfiyyat və planlaşdırma şöbəsinə göndərib.
1998-ci ildə şirkət Rəşid Cavanşiri yenidən Bakıya qaytarıb, o, Xəzər üzrə kəşfiyyat sahəsinə direktor vəzifəsinə təyin olunub. Həmin ərəfədə pay bölgüsü kontraktları zamanı “Amoko”nun operatoru olduğu “İnam” Əməliyyat Şirkəti yaradılanda şirkətə prezident seçkiləri zamanı “Amoko” rəhbərliyi Rəşid Cavanşirə də namizədliyini irəli sürməyi təklif edib. Rəşid müəllim bu məsul vəzifəni icra edə biləcəyinə şübhə etməyib, amma bu şirkətə bir azərbaycanlı olaraq prezident təyin olmasını real saymayıb. Amma o, bu fikirlərində yanılıb. Bir həftədən sonra namizədlərin müzakirəsi başa çatdıqda Rəşid Cavanşirə yüksək etimad göstərilərək “İnam” Əməliyyat Şirkətinə prezident təyin olunduğu bildirilib. Professor Rəşid Cavanşir ilk azərbaycanlı alim və mütəxəssis olaraq belə bir şirkətin prezidenti vəzifəsinə təyinat alıb. Bu Azərbaycan elminin böyük nailiyyəti idi.
Bu təyinatdan bir ay sonra “BP” və “Amoko” şirkətlərinin birləşməsi nəticəsində kadr dəyişiklikləri başlananda bir sıra xarici neft şirkətlərinin, o cümlədən “BP”-nin və “Amoko”nun Azərbaycandakı rəhbərləri də dəyişdirilib. Azərbaycanda yeni yaradılmış “BP-Amoko” şirkətinə isə Londondan yeni prezident təyin olunub. 1999-ci ilin yanvarında vəzifəsinin icrasına başlayan yeni prezident Rəşid Cavanşirlə görüşəndə ona “Amoko-İnam”, “BP-Şahdəniz, “BP-Araz-Alov-Şərq” Əməliyyat şirkətlərinə rəhbərlik etmək təklifini verib. Belə bir təyinat xarici mütəxəssisləri də təəccübləndirib. Məhz bu təyinatla Rəşid Cavanşir hansı gücə, elmi potensiala malik olduğunu növbəti dəfə sübut edib.
1999-cu ildə Rəsid Cavansirin rəhbərliyi altinda nəhəng Sahdəniz gaz yatagi askar olunub. Sonraki illərdə professor Rəsid Cavansir ilk tarixi Turkiyə Azərbaycan Dövlət Neft Sirkətinin rəhbərlərindən olmus Valeh Ələsgərovun gaz satis müqaviləsi ilə bağlı danisiqlarda bilavasitə istirak edib.
2002-ci ildə Rəşid Cavanşir Londonda “BP” şirkətinin mərkəzi ofisində strategiya şöbəsinə menecer vəzifəsinə göndərilib. Fəaliyyət coğrafiyası daha geniş olan bu şöbədə işləməklə və işgüzarlıq nümayiş etdirməklə azərbaycanlı alimin “BP” ailəsində nüfuzu daha da artıb.
2003-cü ildə şirkət rəhbərliyi Rəşid müəllimi ən ağır sahəyə - Şotlandiyaya ezam edib. O, “BP”-nin Şimal dənizinin cənub hissəsinə rəhbərlik edib. Rəşid müəllim üçün bu dövr sınaq dövrü sayılıb. Belə ki, bu vəzifə kabinetdən daha çox, dənizdə, platformalarda olmağı tələb edib. Şotlandiyadakı üç illik fəaliyyətindən sonra “BP” rəhbərliyi Cavanşirlər nəslinini nümayəndəsini – Azərbaycanın adına daim baş ucalığı gətirən Rəşid müəllimi “hər yerdə işləməyi bacaran mütəxəssis” kimi xarakterizə edib.
Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihəsinin icrası başa çatdıqdan sonra Rəşid Cavanşir “BP” rəhbərliyi tərəfindən bu şirkətin ilk baş icraçı direktoru təyin edilib. Eyni zamanda o, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin baş meneceri olub.
2009-cu ildə Rəşid Cavanşir ilk azərbaycanlı olaraq “BP”-nin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzrə prezident təyin olunub. O, bu vəzifədə “BP” transmilli şirkətinin baş əməliyyat direktoru vəzifəsinə irəli çəkilmiş Bill Şreyderi əvəz edib. “BP”-nin axtarış-kəşfiyyat və hasilat işləri üzrə baş icracı direktoru Endi İnqlis Bakıda təqdimat mərasimində bildirib ki, “Rəşid bu vəzifəyə Xəzərlə bağlı dərin geoloji və texniki biliklərini və ötən 14 iI ərzində “BP”-dəki təcrübəsindən əldə etdiyi geniş biznes perspektivini gətirir”.
Professor Rəşid Cavanşir 2010-cu ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin rəhbərliyi ilə birgə Ankarada imzalanmış Anlaşma Memarandumunun danışıqlarında iştirak edib. 2011-ci ilin İzmir anlaşmalarında Rəşid müəllim tranzit muqaviləsinə imza atıb.
2010-cu ilində BP ilə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti tərəfindən Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı Şəfəq-Asiman perspektiv strukturunun birgə geoloji-kəşfiyyatı və işlənməsi haqqında hasilatın pay bölgüsü ilə bağlı saziş imzalanıb. Sazişi “BP” sirkəti tərəfindən Rəsid Cavansir, respublikamız tərəfindən isə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin prezidenti Rovnəg Abdullayev imzalayıb. Beləliklə, tarixdə ilk dəfə möhtəşəm bir sənədi hər iki tərəfdən azarbaycanlilar imzalayıb.
Rəşid Cavanşir 2012-ci ilə qədər BP-nin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzrə prezidenti vəzifəsini daşıyıb. O, 2012-ci ildə “BP”-də daha yüksək vəzifəyə irəli çəkilərək Böyük Britaniyanın “BP” neft şirkətinin Strategiya və inteqrasiya üzrə baş vitse-prezidenti təyin edilib. Bununla əlaqədar “BP”-nin hasilat üzrə icraçı vitse- prezidenti Bob Frayar yazırdı: “Biz Rəşidi Londona elə bir vəzifəyə aparırıq ki, onun böyük təcrübəsindən bu regiondan da geniş miqyasda və “BP”-nin ümumi biznesi xeyrinə istifadə edə bilək. Biz Rəşidə “BP”-nin Azərbaycandakı biznesinə rəhbərliyi və Azərbaycandakı, həmçinin regiondakı uğurlarımıza doğru müstəsna qətiyyətinə görə təşəkkür etmək istərdik.”
Rəşid Cavanşir “BP”-nin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzrə prezidenti vəzifəsində olduğu kimi, Amoko Kaspian Si şirkətinin axtarış-kəşfiyyat işləri üzrə direktoru, Amoko İnam Əməliyyat Şirkətinin prezidenti, “BP”-nin əməliyyatçısı olduğu üç müqavilənin - Şahdəniz, İnam və Araz-Alov-Şərq üzrə Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişlərinin prezidenti, Londondakı Qlobal Biznes Mərkəzində “BP” Qrupu Strategiyasının İşlənməsi üzrə rəhbər, Aberdində (Şotlandiya) “BP”-nin Şimal dənizinin cənub hissəsindəki əməliyyatları üzrə vitse-prezidenti, BTC Ko şirkətinin prezidenti, “BP Azerbaijan” şirkətinin qurudakı əməliyyatları üzrə vitse-prezidenti kimi vəzifələrdə çalışdığı illərdə də qəlbi daim Azərbaycanla döyünüb, Azərbaycan üçün sərfəli olacaq müqavilələrin imzalanmasına bütün varlığı ilə çalışıb.
Bu gün Rəşid müəllim bir çox elmi şuraların, cəmiyyətlərin, dünyada tanınımış elmi redaksiyaların üzvüdür. Diqqət çəkən faktdır ki, Rəşid Cavanşir 1989-cu ildə ABS-da, Hollandiyada nəşr olunan iki beynalxalq jurnalin redaksiya heyətinə dəvət olunub və tarixdə ilk dəfə Azarbaycan elmini orada təmsil edib. 230 elmi əsərin, 8 monoqrafiyanın, 12 müəlliflik şəhadətnaməsi və patentin müəllifi, AMEA-nın müxbir üzvü olan Rəşid Cavanşir, həm də 1993-cü ildən başlayaraq bir müddət Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında AAK-nın Yer haqqında elmlər üzrə ilk ekspert Şurasında təmsil olunub. Milli kadrların hazırlanması işində gərgin əmək sərf edib.
Elmi yaradıcılığı, xidməti vəzifəsi ilə yanaşı Rəşid müəllim dünyanın ən nüfuzlu ali təhsil ocaqlarında mühazirələr söyləyib, neft hasilatı sahəsindəki təcrübəsini gənc mütəxəssislərlə bölüşüb.
Şərəfli ömür sürmüş və böyük əmək yolu keçmiş Rəşid Cavanşirin xidmətləri zaman-zaman yüksək mükafatlara layiq görülüb. Bu mükafatların arasında isə 14 iyul 2011-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin şəxsən ona təqdim etdiyi “Şöhrət” ordeninin xüsusi yeri var.
Qeyd olunduğu kimi professor Rəşid Cavanşir tək Azərbaycanda deyil, xaricdə də neft sahəsinin səriştəli mütəxəssisi kimi tanınan, elmi yaradıcılığında, tutduğu vəzifələrdə bir sıra uğurlar qazanıb. Bu uğurlar ona sevincli günlər bəxş edib. Ən sevincli anlarını isə Rəşıd Cavanşir Qarabağın işğaldan azad olduğu günlərdə yaşayıb. Bəli, minlərlə, on minlərlə soydaşımız kimi, ömrünün 70-ci illik zirvəsində dayanan professor Rəşid Cavanşirin də vətən nisgilli günləri arxada qalıb. 1992-ci il mayın 8-də xəstəxanada müalicə olunarkən Şuşanın işğal olunması xəbərini eşidərək səhhətində ciddi problemlər əmələ gələn və çox keçməmiş Şuşa nisgili ilə dünyasını dəyişən anası Məlahət Əliyevanın vətən həsrəti bir övlad kimi Rəşid Cavanşirin qəlbini daim sarsıdırdı. Qarabağın düşmən tapdağında olduğu illərdə hər dəfə Azərbaycana gələndə Ağdamda böyük bir nəslin nümayəndəsi olan, bütün mənalı ömrünü vətən övladlarının təhsil almasına sərf edərək müdrik ağsaqqallığı ilə külli-Qarabağda böyük hörmət sahibi olan Zülfuqar Səfərəliyevin halal ocağında keçən unudulmaz anları ürək ağrısı ilə xatırlayırdı. Bəhruz Səfərəliyev başda olmaqla bu ocağın övladları ilə keçən xoş günlərini kövrək hisslər və vətən nisgili ilə yada salırdı. Bu gün isə Rəşid Cavanşirin qəlbi vətən sevgili duyğularla rahatdır. Hər bir azərbaycanlı kimi Qarabağın işğaldan azad olunacağına professor Rəşid Cavanşir də əmin olub. 27 sentyabr 2020-ci il tarixdən başlayaraq Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 44 gün sürən hərbi əməliyyatlar nəticəsində müzəffər Azərbaycan Ordusunun yazdığı qələbə soraqlı şanlı tarixlər, o cümlədən babalarının əmanəti olan Şuşanın işğaldan azad olunması onun da qəlbini sonsuz fərəh hissi ilə döyündürür.
Bu gün Rəşid Cavanşirin azad Qarabağ sevgisindən fərəhlə döyünən qəlbi böyük Cavanşirlər nəslinə - Pənahəli xana, İbrahim xana, Xurşidbanu Natəvana ruhunuz şad olsun deyir, bu möhtəşəm sevinc Mir Möhsün Nəvvabı, Cabbar Qaryağdıoğlunu, Üzeyir bəyi, Bülbülü, Ağaoğluları, Bədəlbəyliləri, Şuşinskiləri salamlayır...
Bu gün Rəşid Cavanşirin Qarabağ səadəti ata-anasına “Cıdır düzü, qırx pilləkən, Daşaltı çayı, Xan qızı bulağı, Qala divarları, “Ərim gəldi” qayası azaddır”, - deyərək onlara gözaydınlığı verir və doğmalarına “ rahat uyuyun” deyir...
Hikmət XUDİYEV əməkdar jurnalist, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, istefada olan polkovnik
