Toponimlər xalqın yaşayış ünvanlarından biridir. Onlar düzgün tədqiq edilərsə, şərh olunarsa, izahı dəqiq verilərsə, xalq da öz kəndinin, el-obasının tarixini bir o qədər yaxşı bilər.
Sirr deyil ki, Azərbaycanda çox zaman toponimlərin işlənməsi, onların izahlarının düzgün verilməsi sahəsində ciddi nöqsanlar olub. Qafqazın əzəli və əbədi sakinləri olan Azərbaycan türklərinin yaşadıqları bütün ərazilərdə zəngin toponim irsi formalaşıb. Amma çox təəssüf ki, bu toponimlərin adlarının izahı, əksər halda, akademik nəşrlərdə, elmi kitablarda səhv verilir. Əslində, akademik nəşrlərin hazırlanmasına daha çox əmək sərf edilməlidir ki, orada hər hansı bir nöqsan olmasın. İşğaldan azad edilən ərazilərimizin, kəndlərimizin adlarının mənşəyi, buradakı yer-yurd adları o qədər dəqiq işlənməlidir ki, düşmənin indiyə qədər həyata keçirdiyi saxtakarlıqları tamamilə iflasa uğradaq.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, onun müvafiq elmi-təqdqiqat institutları toponimlərimizin öyrənilməsində, onların dəqiq, səhvsiz, səhih formada nəşr edilməsində maraqlı olmalıdırlar. Amma çox təəssüf ki, bəzi istisnaları nəzərə almasaq, biz bunu görə bilmirik. Son illər daha çox müzakirə predmetinə çevrilən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun bu istiqamətdə hazırladığı akademik nəşrlərdə kifayət qədər qüsurun olduğu üzə çıxıb.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu tərəfindən hazırlanaraq 2007-ci ildə “Şərq-Qərb” nəşriyyatında çap olunan “Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”ndə belə səhvlərin olduğu üzə çıxıb.
Bu günlərdə tədqiqatçı-alim, tanınmış tarixçi-etnoqraf Ənvər Çingizoğlunun araşdırması nəticəsində məlum olub ki, Cəbrayıl rayonunun bəzi kəndlərinin adının etimologiyası sözügedən nəşrdə səhv verilib. “Fuqanlı Cəbrayıl rayonunun Şükürbəyli inzibati ərazi vahidində kənddir. Düzənlikdədir. Keçmiş adı İmambağı olmuşdur. Bəzən İmambaş variantında da qeydə alınmışdır. Yaşayış məntəqəsini alməmmədli, alıkeyxalı, rüstəmlilər və şammədli nəsillərinə mənsub ailələr salmışlar. Belə ehtimal edilir ki, Naxçıvanda XV əsrdən məlum olan Fəqan qalasından köçüb gəlmiş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmış bu kəndin adı “Fəqan qalasından gələnlər” mənasındadır”. Bu barədə “Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”ndə bəhs edildiyini deyən Ə.Çingizoğlu hesab edir ki, bu yanlışdır və bu məlumata inanmaq olmaz. “Bu kəndin adının mənşəyi, mənası həmin lüğətdə səhv verilib. Əslində isə kənd öz adını ilk patronu olmuş, Cəbrayıllı elinin minbaşılarından biri, XVIII əsrin birinci yarısında yaşamış Fuğani ağa Maqsud ağa oğlundan almışdır. Qosqoca akademiyanın əməkdaşları kitab hazırlayıblar. Nəticədə də oxucuları aldadırlar. Bu böyük vicdansızlıq və məsuliyyətsizlikdir. Çox təəssüflər olsun ki, akademik nəşr adlandırılan kitablarda belə səhvlər çoxdur. Xüsusən də belə səhvlər kollektiv tədqiqatlarda özünü daha çox göstərir”.
Ə.Çingizoğlu təəssüflə qeyd etdi ki, bu gün də bəzi alimlər bu kimi məsələlərin tədqiqinə köhnə sovet metodologiyası ilə yanaşmaqda davam edir və əsas istinad yeri kimi Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasını seçirlər. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında da ideoloji cəhətdən kifayət qədər bizim milli dövlətçilik maraqlarımıza zidd olan məqam olduğunu deyən Ə.Çingizoğlu hesab edir ki, bu işlə məşğul olanlar bir deyil, bir neçə mənbəyə müraciət etməli və sonra toponimlərin dəqiq izahını verməlidirlər. “İşğaldan azad edilən ərazilərimizin, demək olar ki, əksəriyyətinin adının mənşəyi, yaranma tarixi və sair haqqında akademik sayılan nəşrlərdə yanlış məlumatlar yer alır. Mən özüm dəfələrlə bu yanlışlıqları düzəltmək üçün addımlar atmışam, onlara düzəlişlər vermişəm. Yadımdadır, ərazilərimiz işğaldan azad edilincə onların tarixləri haqda sosial şəbəkələrdə, mediada müxtəlif fərziyyələr, ehtimallar yer alırdı, mən onların, demək olar ki, hamısının izahını vermişəm. Bilirsiniz, elmi cameədə gedib heç kim arxiv materiallarına, yaxud qədim ədəbiyyata, mənbələrə baxmır, yalnız özlərindən əvvəl bu sahəni tədqiq edib kitab yazanların kitablarından oğurlayır, plagiatlıq edirlər. Biri səhv edibsə, o biri də bunu davam etdirir, səbəb isə heç birinin mənbələrə baxmaması və özlərindən əvvəlkilərdən oğurlayıb köçürməsidir. Ona görə də mövcud akademik, elmi ədəbiyyatda çoxlu səhv var. Bu səhvləri də biz tuturuq və yeri gələndə düzəliş veririk. Amma bundan başqa əlimizdən heç nə gəlmir. Çünki akademiya institutlarının buraxdığı kitablar elmi nəşrlərin qrifini alıb. Bu nəşrlər akademiyanın qrifini aldığına görə daha “mötəbər” sayılır, amma bu nəşrlərin içinə baxırsan, heç bir mötəbərliyi yoxdur, hamısı oğurluqdur, yalan-yanlış məlumatlardır” - deyə Ə.Çingizoğlu qeyd etdi.
Ə.Çingizoğlu hesab edir ki, bu proseslərə yenidən başlanmalı və akademik nəşrlərdə yol verilən nöqsanlar aradan qaldırılmalıdır.
İradə SARIYEVA
