Azərbaycanda elm sahəsinə kütləvi maraq var desək yəqin ki, bizə irad bildirən olmaz. Bu gün çoxları elmi iş müdafiə edib alimlik dərəcəsi almağa maraq göstərir. Söz yox ki, bunlar arasında elm üçün yararlı olanlarla yanaşı, bu sahəyə dəb, imic, şan-şöhrət naminə gələnlər də var.
Son illər tez-tez eşidirik ki, elmi iş müdafiə edib alimlik dərəcəsi almaq elə də asan başa gəlmir, bunun üçün saysız proseduru keçmək tələb olunur. Əlbəttə, əgər bu, elmə gəlmək istəyən təsadüfi adamların qarşısını kəsmək üçün işlənən vasitə olsaydı, yaxşı olardı, amma bu, çox zaman elm üçün yararlı olanların qarşısına daş-kəsək itələyir.
Elmi işçilər deyirlər ki, Ali Attestasiya Komissiyası (AAK) elmi iş müdafiə edəcək elmi işçilərdən impakt faktorlu jurnallarda heç olmasa 2 məqalə çap etdirməyi tələb edir. Yəni fəlsəfə doktoru olmaq istəyənlər ən azı 2, elmlər doktoru alimlik dərəcəsi almaq istəyənlər isə üç məqalə çap etdirməlidirlər. Bilirik ki, alimlərin çoxunun isə xaricdə çap olunmaq imkanları məhduddur.
AAK-ın bu tələbini elmi işçilər narazılıqla qarşılayır və bidlirirlər ki, bu qurum bununla onların elmə gələn yollarının qarşısına çəpər çəkir. Elmi işçilər deyirlər ki, Azərbaycan alimlərinin impakt faktorlu jurnallara düşməkləri çox cətindir, çap olunmaq üçün bəzən aylarla, illərlə gözləyirlər, nəticədə isə həm pulları, həm də əsəbləri gedir.
Elmi ictimaiyyət arasında belə təklif var ki, AAK impakt faktorlu jurnallarda çap olunmaq tələbini götürsə, daha yaxşı olar, çünki o jurnallarda çap olunmaq çoxları üçün əlçatan deyil, AAK bu tələbi götürsə, müdafiə prosesinin qarşısındakı əngəllərdən biri də aradan qalxa bilər, onsuz da müdafiə prosesi çox çətindir.
“Qaydalar qəlizləşdirilərək daha çox maddiyyata bağlanır”
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Vüsalə Ağabəyli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, AAK qaydaları günü-gündən sərtləşdirir, bu da müsbət hal deyil: “Ümumiyyətlə, onu qeyd edim ki, Bolonya sisteminə keçid etməyimizə baxmayaraq, təhsilin pillələri bizdə qarışıqdır. Bolonya 3 pilləli təhsil sistemidir və 3 dərəcə ilə yekunlaşır: bakalavr, magistr və Ph.D, yəni fəlsəfə doktoru. Bizdə isə sistemin adı Bolonya olsa da, elmlər doktorluğu dərəcəsi də mövcuddur. Yəni bu, birinci böyük uyğunsuzluğumuz. İkincisi isə Qərb təhsili və Bolonya sistemində AAK kimi qurum yoxdur. Bizdə AAK-ın həqiqətən də məqsədi sağlam elmi mühiti təmin etmək və nəzarət-senzura mexanizmini formalaşdırmaqdırsa, o zaman doğrudan da layiq olan tədqiqatçılara elmi ad verərdilər. Ətrafımızda bir çox tədqiqatçı var ki, nəinki dissertasiyalarından, hətta məqalələrindən də xəbərsizdir. Deməli, AAK-ın fəaliyyəti düzgün nəzarət üzərində qurulmayıb. Digər tərəfdən isə AAK-ın tələb və qaydaları gündən-günə qəlizləşdirməsi və sərtləşdirməsi sağlam elmi mühitin formalaşmasına deyil, getdikcə kasıb təbəqənin sıxışdırılıb çıxarılmasına və zəngin təbəqəyə elmi dərəcə və adların verilməsinə xidmət göstərir. Çünki qaydalar qəlizləşdirilərək daha çox maddiyyata bağlanır”.
V.Ağabəylinin sözlərinə görə, beynəlxalq miqyaslı konfranslarda iştirak və impakt faktorlu jurnallarda çox sayda dərc olunmuş məqalə maliyyə vəsaiti tələb edir. “Belə çıxır ki, zəngin təbəqənin nümayəndəsi olan tədqiqatçı öz elmi işindən xəbərsiz olsa belə, kimlərəsə məqalə sifariş edib impakt faktorlu jurnallardakı maddi tələbi də rahatlıqla ödəyəcək, üç deyil, beş və daha çox məqalə dərc etdirməyə maddi imkanı kifayət edəcək. Əsl elm sahibləri isə kənarda qalacaqlar. Əslində, beynəlxalq nüfuzlu konfrans və simpoziumlarda iştirak, impakt faktorlu jurnallarda dərc olunma həm tədqiqatçının özü, həm təmsil etdiyi müəssisə, həm də ölkə adına çox faydalıdır. Lakin bu məsələ pullular yarışı yox, elmlilər yarışı olmalıdır. Həqiqi tədqiqatçıların məqalələrinin impakt faktorlu jurnallarda dərc edilməsi, beynəlxalq simpoziumlarda iştirakı yalnız öz adı və nüfuzu deyil, təmsil etdikləri müəssisələrin də nüfuzu olduğu üçün, ödəniləcək vəsaitə, konfransların ödənişinə maliyyə vəsaiti ayrılmalı, köməklik göstərilməlidir. Ölkəni pul yox, elm təmsil edir, elm tanıdır. Nəzarət edən qurumun ləğv olunmasını deyil, real tədqiqatçılara yer verib puluna güvənənləri kənarlaşdırmasını arzu etmək lazımdır. Adamı olan deyil, savadı olanın beynəlxalq məkana çıxışı təmin olunmalıdır.
Son dövrlər təəssüf ki, öz ölkəmizdə də təşkil olunan beynəlxalq konfranslar ödənişlidir. Vəsaiti ödəyə bilməyən real alimlər, tədqiqatçılar elmi mühitdən soyuyurlar. AAK-ın məqsədi həm də ədaləti təmin etmək olmalıdır. Konfransların məqsədi pul toplamaq deyil, elmi araşdırmaları üzə çıxarmaqdır. Maraqlı məsələdir ki, niyə Azərbaycan təhsil müəssisələrində təşkil olunan beynəlxalq konfranslarda ödəniş azərbaycanlılar üçün də, əcnəbilər üçün də eynidir. Satış bazarı deyil, elm “bazarı” axtarışında olmalıyıq.
Bizim istəyimiz AAK-ın ləğv edilməsi deyil, yalançı tədqiqatçıları, pul və güc hesabına dərəcə və elmi ad alanların ifşa edilməsi, layiq olanlara maliyyə dəstəyi və şərait yaradılmasıdır” - deyə V.Ağabəyli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
