Müasir dövrdə “Vağzalı” adı ilə təqdim olunan Azərbaycan xalq rəqs musiqisi, əslində bu ahəngi-avazla mövcud olan “Asta Qarabağı” adlanan qədim Azərbaycan milli rəqsidir. Ehtimala görə, isə bu rəqsdən əlavə iki “Qarabağı” rəqsi – “Yeyin Qarabağı” və “Həzin Qarabağı” adlanan rəqslər də mövcuddur.
Hazırkı dövrdə bunlardan birinin “Mirzeyi” kimi təqdim olunduğunu güman edirəm. Digərinin hansı ad altında ifa edildiyi isə hələlik mənə də məlum deyil. (Düşünürəm ki, digəri bugünkü “Uzundərə” və ya “Yüzbiri” rəqslərindən biridir.) Bəzi musiqiçilər əsaslı mənbələrə istinad etmədən “Asta Qarabağı” adlanan rəqs musiqisinə “Vağzalı” adının verilməsini Bakı şəhərindən bölgələrə qatarla gəlin yolasalma mərasimi ilə əlaqələndirirlər. Yəni qatar nəqliyyatı meydana gəldikdən sonra – at, fayton, kəcavə və s. gəlinaparma vasitələri sıradan çıxdıqdan sonraya aid edilən bir ad olaraq təqdim edirlər. Hesab edirəm ki, bu mülahizə (Bakıdan qatarla yolasalma) doğru deyildir... Xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, “Asta Qarabağı” rəqsi bir vaxtlar gəlinin atla bəy (ər) evinə yola salınması zamanı “Gəlinatlandırma” adı ilə də adlandırılıbdır...
Yaşlı nəslin yerli nümayəndələrinin verdiyi məlumata əsasən “Asta Qarabağı” rəqs musiqisinə “Vağzalı” adının verilməsi tarixi Azərbaycanın neft maqnatı, görkəmli mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyevin adı ilə bağlıdır. O mənada ki, Z.Tağıyev Bakının Zığ bölgəsində bez istehsalı kombinatını tikdirdikdən sonra xammalı yerli məhsullar hesabına təmin etmək qərarına gəlir. Bunun üçün o, Yevlax şəhəri yaxınlığında geniş pambıq sahələrini icarəyə götürür və məhsul hazır olanda onu qatarla Bakıya yola saldırır. Həmin dövrlərdə ətraf rayonların əhalisi Bakıya getmək üçün əsasən Yevlax şəhərindəki çox da münasib olmayan kiçik bir qatar dayanacağından (stansiyasından) istifadə edirdi. Dayanacağın kiçikliyi isti-soyuq günlərdə əhali sıxlığına və narahatlığına səbəb olurdu. Bu məsələ şəhər rəhbərliyini daim narahat etsə də burada münasib şərait yaratmaq üçün vəsait əldə etmək mümkün olmurdu.
...Bölgə rəhbərliyi şəhər ağsaqqalları ilə məsləhətləşib belə qərara gəlirlər ki, Z.Tağıyev növbəti dəfə bölgəyə gələndə bu barədə ona müraciət etsinlər... Belə də edirlər... Qəlbi daim xeyirxahlıqla çırpınan Z.Tağıyev bu təklifə çox müsbət yanaşır və qısa bir zamanda bölgə üçün ecazkar bir layihə üzrə Vağzal – dayanacağın inşasına rəvac verir. Çox tez bir müddətdə dayanacaq hazır olur və Z.Tağıyevin istəyi ilə açılış ilk yola salınan qatarın gedişi ilə baş tutur.
O vaxt Z.Tağıyev musiqiçilərdən xahiş edir ki, qatarın bu gedişinin (bir ehtimala görə də gəlişinin) ahənginə uyğun bir musiqi səsləndirsinlər. Zatən Qarabağdan olan musiqiçilər də bu tədbiri bir gəlinatlandırma mərasimi şərəfində dəyərləndirərək “Gəlinatlandırma – Asta Qarabağı” rəqs musiqisi ilə rövnəqləndirirlər...
Elə o vaxtdan da bu musiqi-rəqsin adı – kimin nə vaxt, harada, necə adlandırmasından asılı olmayaraq – “Vağzalı” adı ilə adlandırılmağa başlayır...
Əlbəttə ki, mənim nəzərimcə bu yanaşma daha inandırıcı görünür və həqiqətə uyğun gəlir...Ümumiyyətlə götürdükdə, 150 min illik təxmin edilən tariximizdə ilahi-ruhi musiqimizin –“Muğam” adı altında cəmləşən musiqilərimizin istər adlarında və istərsə də ifaçılıq zamanı səsləndirilməsində belə dəyişgənlik, uğramalar zaman-zaman baş vermişdir.
Bunlar əsasən son üç min illik tariximizdə – yəni Makedoniyalı İskəndərin Zərdüştləri təqibindən (Avestanın yandırılmasından) sonra, o cümlədən Maninin həmin missiyanın özünəməxsus qəddarlıqla yerinə yetirməsindən, daha sonra isə İslam dininin hakim kəsildiyi dövrlərdən sürətlənməyə başlamışdır.
Yeni dini və fəlsəfi dünyagörüşlərin təsir dairəsi genişləndikcə qədim ənənəvi dini etiqadın, xüsusən də bu dini ainlərin, təlimlərin ayrılmaz müşayətçisi olan ilahi-ruhi musiqilərin (Muğamın) ifası zamanı səs-ahəngi, o cümlədən də adlarının tədricən unudularaq yaddan çıxarılması və yeni adlarla əvəz olunması halları müntəzəm olaraq baş vermişdir.
Belə hallar son iki-üç yüz ildən bəri – yəni musiqilərin əyləncə vasitəsinə çevrilməsi zamanından sonra daha da sürətlənmişdir. Bu barədə mən bir sıra məqalələrimdə, “Müdrikliyinin səlahiyyət zirvəsi” kitabımda epizodik olsa da bəhs etmişəm...
Misal olaraq, yeddi-səkkiz yüz il bundan əvvəl yaranmış bir musiqini: “Apardı tatar məni” mahnısını göstərə bilərəm... Mahnının mahiyyətinə əsasən sözlərdə əks olunan hadisə monqol-tatarların Azərbaycana basqını dövrünü özündə etiva edir:
“Apardı tatar məni,
Qul edər, satar məni,
Əgər yarım sevirsə –
Ay aman, ay aman
Axtarar tapar məni...”
Bayatı və musiqidən aydın olur ki, basqınçılar nişanlı qızı əsir edib aparırlar. O da iç yanğısı ilə bu bayatını musiqi ilə çağırır. Mahnını Azərbaycanın qüdrətli sənətkarı Əbül Həsən Xan Soltan İqbal Azər təxminən yüz il bundan qabaq olduğu kimi ifa edib. (Mahnı və sözlərini tanınmış aktyor Əli Nur qədim val yazısında mənə təqdim etmişdir.) Son yüz ildə isə bu mahnının sözlərini və qismən də musiqisinin ahəngini dəyişib, “Axşam oldu” adı altında ifa etməyə başlayıblar:
“Axşam oldu neyləyim,
Dərdim kimə söyləyim,
Yar yanına gedəndə
Aman, aman, aman,
Sevirəm səni...”
(yaxud da Yar sevdim səni)
Milli radionun fonduna da məhs bu cür daxil edilmişdir. Diqqət yetirin, görün təkcə sözü dəyişməklə mahnının bütün məzmununu, daha doğrusu, həm tarixi, həm də fəlsəfi mahiyyətini tamamən dəyişmişlər (hələ mən qafiyə pozğunluğunu demirəm!..) O dərəcədə tarixi bir hadisəni görün nə ilə əvəzləşdirmişlər: hansısa bir qızın – məhəbbət aşiqinin darıxma hissləri ilə... Axı, bununla necə razılaşmaq olar?!..
Mən dəfələrlə yazılarımda qeyd etmişəm ki, Azərbaycan xalqının milli mənşəyinin tarixi ilahi-ruhi musiqilərin (muğam adı altında cəmləşən musiqilərin) adlarında kodlaşdırılmışdır.
Belə hallar təkcə ilahi-ruhi musiqilərdə deyil, həmçinin maddi-cismi və bəstəkar musiqilərinə münasibətdə də vaxt-bivaxt özünü göstərir...
Bir də görürsən ki, hansısa bir müğənni (əgər ona müğənni demək mümkündürsə), bir xalq mahnısını və ya bəstəkar musiqisini “Yeni yanaşma” adı altında dəyişir (güya aranjiman edir), tamamən başqa bir forma, məzmun və mahiyyət daşıma üslubunda – əsasən də cəngəllik səsləri təqdimatında ifa edir... Yaxud da bir bəstəkarın hansısa mahnısının sözlərini dəyişib başqa ad altına olan – musiqiyə dəxli olmayan sözlərlə ifa edir və s...
Bu müasir rəqslərə də aiddir. Məsələn, tanınmış qarmon ifaçısı Aslan İlyasovun ifa etdiyi bir rəqs musiqisi var. Dəfələrlə jurnalistlər Aslandan onun adını soruşdular... o, isə dəqiq bir söz deyəbilmədi. İşi belə görən jurnalistlər – teleaparıcılar rəqsin adını “Aslanı” kimi təqdim etməyə başladılar. Gərək ki, indi radionun fondunda da belə adlanır...
Əslində isə – əgər yaddaşım məni aldatmırsa, bu rəqs musiqisini mən 70-ci illərin sonunda mərhum dramaturq Feyruz Məmmədovun, Gənc Tamaşaçılar Teatrında Azərbaycanın xalq artisti, rejissor Ağakişi Kazımovun hazırladığı “Sirli Dəyirman” tamaşasına görkəmli bəstəkar, xalq artisti, mərhum Şəfiqə xanım Axumdovanın yazdığı rəqs musiqisi kimi xatırlayıram...
Təbii ki, bu adi bir faktdır. Görün on minilliklər, minilliklər, yüzilliklərdən bəri neçə-neçə belə hallar baş vermişdir...
Keçmişlərdə bu yaddaşsızlığın, savadsızlığın günahından baş verirdisə düşünürəm ki, indi elmi-texniki tərəqqinin belə yüksək məqamında bu cür hallar ən böyük qəbahət hesab edilməlidir...
Binnət HÜMBƏTOĞLU Sənətşünas
