Az qala hər gün dünya ictimaiyyəti ermənilərin yeni saxtakarlıqları və əsassız iddiaları ilə rastlaşır. Tarixən türklərə məxsus olan ərazilərə qarşı iddialar irəli sürən ermənilər bununla kifayətlənməyib, başqa əməllərə əl atmaqda davam edirlər.
Ermənilər son zamanlar daha çox Qars müqaviləsinə qarşı müxtəlif əsası olmayan fikirlər səsləndirirlər. Onlar iddia edirlər ki, guya ki, Qars müqaviləsi 100 illik müddətə bağlanıb və 2021-ci ildə müqavilənin bağlanmasının 100 illiyi tamam olur, o sənəd legitimliyini “itirir”. Bu, növbəti erməni yalanından başqa bir şey deyil. Bildiyimiz kimi, müddətli müqavilə Azərbaycan torpaqlarının ikiyə bölünməsini reallaşdıran “Gülüstan” və “Türkmənçay” “sülh müqavilələri”dir ki, onlar 200 il müddətinə bağlanmasına baxmayaraq, hələ də Azərbaycan torpaqları birləşdirilməyib.
Qars müqaviləsi hansı ölkələr arasında bağlanıb və özündə hansı şərtləri ifadə edib?
Qars müqaviləsi tarixdən Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası ilə Türkiyə arasında 13 oktyabr 1921-ci ildə bağlanmış sülh müqaviləsi kimi keçir.
1921-ci il mart ayının 16-da Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası ilə Türkiyə Böyük Millət Məclisi (1923-cü ildə qurulacaq Türkiyə Cümhuriyyətinin sələfi) arasında bağlanmış Moskva sülh müqaviləsinin tələblərinin yerinə yetirilməsi çərçivəsində həmin il oktyabr ayının 13-də Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan SSR-in daxil olduğu Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası ilə Türkiyə arasında Qars şəhərində imzalanan sülh müqaviləsi 1922-ci il sentyabr ayının 11-də qüvvəyə minib və bitmə müddəti müəyyənləşdirilməyib.
Qars müqaviləsini imzalayanlara gəlincə, tarixçilər qeyd edirlər ki, bir tərəfdə Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası, Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası və Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikası hökumətləri və o biri tərəfdə Türkiyə Böyük Millət Məclisi Hökuməti millətlərin qardaşlığına və xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququ prinsiplərinə şərik çıxan, hər iki tərəfin qarşılıqlı maraqlarına əsaslanan daimi səmimi qarşılıqlı münasibətlərdən və fasiləsiz səmimi dostluq qurmaq istəyindən ruhlanaraq Rusiya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının iştirakı ilə dostluq haqqında müqavilə bağlamaq qərarına gəlmiş və bunun üçün öz müvəkkillərini təyin etmişlər: Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasının hökuməti: Askanaz Mravyan, xalq xarici işlər komissarı; Poqos Makinzyan, xalq daxili işlər komissarı. Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının hökuməti: Behbud Şahtaxtinski, xalq dövlət nəzarəti komissarı. Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikasının hökuməti: Şalva Eliva, xalq hərbi-dəniz işləri komissarı; Aleksandr Svanidze xalq xarici işlər komissarı və xalq maliyyə işləri komissarı. Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökuməti: Kazım Qarabəkir Paşa, Böyük Millət Məclisində Ədirnədən millət vəkili, Şərq Cəbhəsi komandanı; Vəli bəy, Böyük Millət Məclisində Burdurdan millət vəkili; Muxtar bəy, İctimai işlər stats-sekretarının keçmiş müavini; Məmduh Şövkət bəy, Türkiyənin Azərbaycanda səlahiyyətli nümayəndəsi. Rusiya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının hökuməti: Yakov Qanetski, Latviyada səlahiyyətli nümayəndə.
Qars müqaviləsi və erməni narazılıqlarından bəhs edən tarixçilər qeyd edirlər ki, ermənilər daim müqaviləni təhrif edən fikirlər irəli sürüb və onun şərtləri haqda həqiqətə uyğun olmayan fikirlər söyləyiblər.
Tarixi sənədlərdə qeyd edilir ki, Qars danışıqları və müqaviləsi, onun ayrı-ayrı maddələri Ermənistan və diaspor erməniləri tərəfindən birmənalı qəbul olunmadı. Bir tərəfdən, 27 sentyabr 1921-ci ildə “Sovet Ermənistanı” qəzetində dərc edilən “Qars sülh konfransı” adlı yazıda bu danışıqlar Ermənistanın müstəqilliyini möhkəmləndirə biləcək bir akt kimi qiymətləndirilirdi, digər tərəfdən isə ortada əks mövqelər özünü göstərirdi. Müqavilənin əleyhinə olan ermənilərin təmsil olunduğu mətbu orqanlar məsələyə başqa səpkidən yanaşırdılar.
Məlumatlara görə, Təbrizdə çıxan “Hayk” qəzetinin 13 sentyabr 1921-ci il sayında çap olunan “Pərdə götürülmüşdür” adlı baş məqalədə diqqətçəkən məqamlar yer alırdı. Orada yazılırdı: “Şanlı Qızıl ordunun komandanları Sovet federasiyasının tərkibinə daxil olan Ermənistanın mübahisəsiz hissəsini təşkil edən 1914-cü il sərhədlərində belə dayana və hətta balaca Naxçıvanı kamalçıların caynaqlarından qopara bilmədilər”.
Məqalədə Qars müqaviləsinin nəinki Ermənistana, habelə Rusiyanın özünə də heç nə vermədiyi və sanki türk qoşunlarının təntənə ilə Moskvaya daxil olaraq məğlub Rusiyaya öz iradələrini diqtə etdirmələri təsiri bağışladığı göstərilirdi. Tarixçilər qeyd edirlər ki, sözügedən yazıda “erməni xalqının “xilaskar Rusiyaya” bəslədiyi ümidlər sadəcə yalandır və Rusiya digər imperialist dövlətlərdən özünün fərsizliyi və kütlüyü ilə fərqlənir; Ermənistan da onun qurbanıdır” - deyə bəhs edilirdi.
Daşnakların orqanı “Çakatamart”ın 6 iyul 1921-ci il tarixli sayında çap olunan “Ermənistanda vəziyyət” adlı yazıda Qars konfransının qərarlarından yalnız azərbaycanlıların razı qaldıqları bildirilirdi. Bütün bunlar, sözsüz, daşnak təbliğatı idi və tarixin sübuta yetirdiyi kimi, Rusiya zamanın və şəraitin, habelə öz siyasi məqsədlərinin imkan verdiyi səviyyədə Ermənistan üçün çox şey etmişdi.
Qars müqaviləsinin nəticələrindən narazı qalan və onun ermənilər üçün xeyirsiz olmasından (Naxçıvan bölgəsi, habelə digər ərazilərin ələ keçirilə bilməməsi və s.) şikayətlənən Ermənistandakı müəyyən dairələr və diaspor sakitləşməyərək başqa arxalar, vasitə və üsullar axtarışına girişmişdilər. Onlar hələ Moskva və Qars müqavilələri arasındakı bir dövrdə Millətlər Liqası cəmiyyətlərinin Cenevrədə keçirilən qurultayının (06.1921) belə bir qətnamə qəbul etməsinə nail oldular: “erməni millətinin müdafiəsi və inkişafı beynəlxalq ədalətin borcudur və erməni məsələsini ədalətlə həll etmədən Şərqdə sülh yaratmaq mümkün deyil”.
Türkiyənin “Vəqt” qəzetinin 30.X.1921-ci il tarixində dərc edilən məlumata görə isə “erməni məsələsi” Vaşinqton konfransının (12.12.1921 - 6.02.1922) gündəliyinə daxil edilmədiyindən, Amerika erməniləri, ümumiyyətlə, Yaxın Şərq və o cümlədən də həmin problemin orada müzakirəsinə çalışırdılar. Erməni milli demokratlarının orqanı "Joqovurdi Dzaiyn" qəzetində (22.12.1921) aşağıdakı maraqlı məlumatlar dərc olunmuşdu: “1921-ci il noyabrın 21-də erməni milli demokratlarının və gənc hnçakçıların nümayəndələri (B.Kurkçan, V.Malkolm – Roma və Londondakı keçmiş İran səfiri Mirzə Mülkümxan Mamikonyanın oğlu, Amerika Erməniləri İttifaqı Siyasi şöbəsinin üzvləri və katibi Q.Papazyan) "Ermənistan-Amerika komitəsi"nin katibi Montqomerinin vasitəçiliyi və həmin komitə sədrinin müşayiətilə ABŞ Prezidenti U.Hardinqin qəbuluna (21.11.1921) gedərək, Türkiyə Ermənistanının azad olunmasını tələb etmişdilər. Elə həmin gün dövlət katibi A.Brianın qəbulunda olan daşnakların nümayəndələri isə Rusiya Ermənistanının azad edilməsi tələbini qoymuşdular”.
Hər iki görüş zamanı gedən müzakirələrdən bəlli olur ki, ermənilər Moskva və Qars müqavilələrinə məhəl qoymayaraq, öz qonşularına, o cümlədən də Azərbaycana və onun Naxçıvan bölgəsinə dair ərazi iddialarını təkrarən müdafiə etmişlər. Qars konfransından sonra qaldırılan "erməni məsələsi" ilə bağlı Atatürkün bir fikrini burada xatırlatmaq yerinə düşərdi. O, çıxışlarından birində (01.03.1922) demişdi ki, bizim Şərqdəki faktiki vəziyyətimiz Qars müqaviləsilə hüquqi forma almışdır və bu müqavilə Sevr müqaviləsinin tətbiqolunmazlığını sübut edən amillərdən biridir, "erməni məsələsi" deyilən bu məsələ isə özünün ən düzgün həllini Qars müqaviləsində tapmışdır.
Ermənilərin hədsiz və eyni zamanda, imkanları ilə əsla uzlaşmayan iddiaları Qərbin müəyyən dairələrində də birmənalı qarşılanmırdı. Məsələn, vaxtilə Ermənistana ABŞ-ın ali komissarı təyin olunan polkovnik U.Haskel erməni xalqını "peşəkar dilənçi" kimi səciyyələndirərək yazırdı ki, ermənilər oğru, yalançı, tamamilə alçalmış, özlərinə yardım göstərməyi bacarmayan və bir-birinə kömək etmək istəməyən və hər cür minnətdarlıq duyğularından yoxsul olan kimsələrdilər; erməni xalqı arasında yurd duyğusu olmadığı kimi, ölkəni idarə etmək qabiliyyəti, inkişaf üçün pul və mənbə də yoxdur; qaçqınlar üçün açılan xəstəxanalardakı naxoşlara muzdla baxan ermənilər dava-dərmanları oğurlayaraq satırlar və s. İngiltərənin xarici işlər naziri Lord C.Kerzon erməni liderlərini "dəyərsiz kimsələr" adlandırırdı. Həmin nazirin müşaviri Hardinq isə ermənilərin xarakterini yaxşı bildiyindən, onların hərəkətlərinə təəccüblənmədiyini söyləmişdi.
Tarixçilər, həmçinin, qeyd edirlər ki, Qars müqaviləsinin ləğvinə uğursuz cəhdlər də baş verib, sözsüz ki, burada da əsas “rolu” ermənilər oynamaq istəyib, amma onlar buna nail ola bilməyiblər.
“Qars müqaviləsi müddətsiz bağlanıb”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, Qars müqaviləsi müddəti müəyyən edilən müqavilə deyil, ona görə də onun hər hansı bir formada ləğvindən söhbət gedə bilməz. Q.Hacıyev vurğuladı ki, ermənilər dəfələrlə bu müqavilənin ləğv edilməsinə nail olmaq istəyiblər, lakin bu mümkün olmayıb. Onun sözlərinə görə, ermənilər hesab edirlər ki, onların Naxçıvana sahiblənə bilməmələrinin kökündə Qars müqaviləsi dayanır. Professorun bildirdiyinə görə, bu müqavilə ilə ermənilər indiyə qədər barışmaq istəmirlər: “Qars müqaviləsi müddətsiz bağlanıb və ermənilər heç vaxt onu pozmağa nail ola bilməzlər. Bu müqavilədə göstərilmir ki, müqavilə 100 illikdir, yaxud 200 illikdir. Belə bir məsələ yoxdur. Ermənilərin Qars müqaviləsinin 100 illik müddətə bağlanması ilə bağlı fikirləri əsassız iddiadan başqa bir şey deyil və bunun heç bir tarixi əsası yoxdur”.
Qeyd edək ki, II Dünya Müharibəsindən sonra SSRİ Qars müqaviləsinin ləğv olunmasına və Türkiyəyə verilmiş ərazilərin geri qaytarılmasına cəhd göstərsə də, buna nail ola bilməyib. Məlumatlara görə, 1945-ci ilin iyununda SSRİ-nin xarici işlər naziri V.Molotov Moskvadakı Türkiyə səfirinə Türkiyəyə verilmiş ərazilərin geri qaytarılması tələbi ilə müraciət etdi. Bu tələb Türkiyəni çıxılmaz vəziyyətdə qoyurdu: o, bir tərəfdən faşizm üzərində qələbədən sonra beynəlxalq nüfuzunu daha da artırmış SSRİ ilə münasibətləri korlamaq, digər tərəfdən isə göstərilən ərazilərdən əl çəkmək istəmirdi. Bəzi ingilis diplomatları hələ 1939-cu ildə SSRİ-nin Qars müqaviləsinin ləğvi məsələsini gündəmə gətirəcəyini proqnozlaşdırmışdılar. Türkiyə müharibədən sonra fövqəlgüc kimi meydana çıxan Sovet İttifaqı ilə müharibəyə başlamaq istəmirdi. Artıq 1945-ci ilin payızında Qafqazdakı sovet qoşunları Türkiyəyə hücuma başlamaq üçün əmr gözləyirdilər.
Hətta SSRİ iddiaları ermənilər tərəfindən II Dünya Müharibəsinin qalib dövlətlərinin liderlərinə də çatdırılmışdı. Lakin İngiltərənin o vaxtkı baş naziri U.Çörçill buna qarşı çıxış etdi, çünki əlavə ərazilərin əldə edilməsi onsuz da müharibədən sonra nüfuzunu artırmış SSRİ-nin öz təsirini daha da möhkəmləndirməsinə təkan verə bilərdi. ABŞ-ın keçmiş prezidenti H.Trumen isə məsələnin başqa tərəflərə aidiyyəti olmamasına əsaslanaraq, bitərəflik nümayiş etdirməyi üstün tutdu. Nəhayət, SSRİ Türkiyəyə qarşı olan ərazi iddialarından əl çəkdi.
2016-cı ildə bəzi rus deputatların müqavilənin ləğvi ilə bağlı tələbləri KİV-də gündəmə gəlsə də, bu da öz bəhrəsini vermədi. Burada isə yenə də əsas iddiaçı ermənilər və ermənipərəst qüvvələr olub.
İradə SARIYEVA
