Qırıcılar arasında xüsusi üstünlüklərə malik olan Rusiyaya məxsus çoxməqsədli döyüş təyyarəsi Su-57 bu gün dünyanın ən güclü qırıcılarından biri kimi diqqəti cəlb edir.
Rusiya çoxfunksiyalı 5-ci nəsil qırıcı təyyarəsi olan Su-57 “Suxoy” birləşmiş konstruktor bürosu tərəfindən layihələndirilib, T-50 şərti adı altında tanınır. Su-57 qırıcı təyyarəsinin tarixçəsini araşdırarkən olduqca maraqlı faktlarla üzləşdik. Onu deyək ki, bu qırıcının əsas üstünlüyü radara görünməməsidir. Bu təyyarə Rusiya HHQ-dəki Su-27 və MiQ-29-ları əvəz etmək üçün hazırlanıb. Onun rəqibləri isə Amerikanın F-22 və F-35 təyyarələridir. Onu da bildirək ki, Su-57-nin ilk uçuşu 29 yanvar 2010-cu ildə olub.
Rusiya bu təyyarədən 1000 ədəd istehsal etməyi planlaşdırırdı, lakin sonra bu rəqəm 76-ya enib. Hindistan da 25 milyard dollarlıq müqavilə ilə Rusiyadan 250 ədəd Su-57 almağı və birgə istehsal etməyi planlaşdırsa da, sonradan bu müqaviləni ləğv edib.
“T-50 PAK FA” qırıcıları amerikanların beşinci nəsil F-22 Raptor döyüş təyyarəsi və F-35 qırıcılarına qarşı ciddi rəqib ola bilər. T-50 qırıcısı qanadları altında daşıdığı “hava-hava” sinfindən olan raketlərinin uzaq məsafədəki hədəfləri vurmasından ötrü maksimal kinetik enerji ilə təmin edilib və o, öz konstruksiyasının gücünə əsasən, həm yüksək sürətlə, həm də daha hündürdən uça bilər. Rusiya qırıcısının bortunda qüvvətli radioelektron lakasiya sistemi də yerləşdiriləcək. Məlumatlara görə, Su-57 qırıcısı nüvə silahının çatdırılması üçün əsas platforma deyil, lakin onun yüksək texnoloji manevr qabiliyyəti nüvə silahını çatdırmaq üçün daha operativ imkanlar yaradır.
Su-57 ikinci mərhələ mühərriki ilə ilk sınaq uçuşunu 2017-ci ilin dekabrında həyata keçirib, uçuş 17 dəqiqə davam edib.
2018-ci ilin əvvəlində 4 ədəd beşinci nəsil Su-57 qırıcısı Suriyadakı döyüş sınağını uğurla başa vurub. Su-57-lər Suriyada radar sistemləri və elektron hərbi təchizatları sınaqdan keçirib və döyüş əməliyyatlarında iştirak etməyiblər.
Qeyd edək ki, 2019-cu ilin may ayında Rusiya Prezidenti Vladimir Putin jurnalistlərə bildirib ki, Rusiya ordusu üçün 2027-ci ilə qədər bu təyyarələrdən 76 vahid sifariş veriləcək. Bir şərtlə ki, istehsalçı zavod təyyarələrin maya dəyərini artırmasın. O, müvafiq müqavilənin yaxın vaxtlarda imzalanacağını bildirib. Müqavilənin dəyəri 170 milyard rubla yaxın ola bilər. Təyyarələr Xabarovsk diyarında yerləşən Yuri Qaqarin adına Komsomolsk-na-Amure aviasiya zavodunda istehsal olunur, lakin layihələndirilən Su-57 ilə istehsal olunan təyyarə arasında fərqlər var. Layihədə Su-57 güclü “Saturn İzdeliye 30” mühərriki ilə inşa ediləcəkdi. Buna baxmayaraq, qiymət və keyfiyyətə nəzarətlə bağlı narahatlıqlar rus mühəndislərini onun daha köhnə və zəif AI-41 mühərriki olan prototipini, daha sonra seriya modellərini istehsal etməyə vadar etdi. Növbəti modellərdə hansı mühərrikindən istifadə ediləcəyi ilə bağlı məlumat verilməyib. Qərb analitikləri “İzdeliye 30” mühərrikli Su-57 təyyarəsinin 2027-ci ildə hazır olacağını bildirirlər.
Dünyada ən güclü qırıcı təyyarə olan Su-57 qırıcı təyyarəsinin tarixində qəzalar da baş verib.
Su-57 təyyarəsində baş verən uçuş qəzaları ilə bağlı rəsmi məlumatlarda qeyd edilir ki, qırıcı 10 iyun 2014-cü ildə beşinci prototip olan T-50-5 test uçuşları zamanı mühərrikində olan alışma nəticəsində zədə alaraq yerə enib. Pilot heç bir xəsarət almayıb. Qəzadan sonra “Suxoy” şirkəti bildirib ki, təyyarə təmir olunacaq və T-50-nin test uçuşlarında heç bir maneə olmayacaq. 24 dekabr 2019-cu ildə ilk seriya istehsalı olan Su-57 qırıcısı sınaq uçuşları zamanı qəzaya uğrayıb. İnsident Xabarovsk vilayətində, Dzemqi aerodromundan 111 kilometr məsafədə baş verib. Pilot katapult edə bilib və sağ qalıb, onu Mi-8 vertolyotu ilə evakuasiya ediblər. Qəzada əsas versiya kimi texnikanın nasazlığı və pilot səhvi nəzərdən keçirilir.
Baş verənlərlə bağlı iki versiyası var. Birincisinə görə, uçuş zamanı ilk mərhələnin - AL-41F1 (məhsul 117) mühərrikində problemlər oldu. İkinci versiya pilot səhvidir. Hazırda hadisə xüsusi komissiya tərəfindən araşdırılır.
Su-57 qırıcı təyyarəsinin uçuşunda baş verən digər qəza isə 2011-ci ildə baş verib. Su-57 üçün üçüncü və ən ciddi qəza hesab edilən hadisə 2011-ci ilin avqustunda Jukovski (Moskva vilayəti) Beynəlxalq Aviasiya və Kosmik Salonunda (MAKS-2011) baş verib. Su-57-nin sürətlənməsi zamanı paraşüt atılsa da, nəticədə qırıcı uçuş zolağını tərk edə bilməyib. Hadisəyə səbəb elektrik stansiyasının avtomatlaşdırılmasında baş verən nasazlıq olduğu qeyd edilir. Su-57 ilə bağlı növbəti hadisə isə 2014-cü ilin iyununda, həmçinin, Jukovskidə enişdən sonra təyyarənin düzgün hava almasının üstündə tüstü, sonra isə yerli yanğın baş verib.
Su-57-nin Suriyada iki dəfə sınaqdan keçirildiyi haqqında mətbuatda məlumatlar yer alıb. Qeyd edilənə görə, 2018-ci ilin fevral ayında dördüncü nəsil rus qırıcısı ilk dəfə Suriyaya uçuş edib və orada perspektivli əməliyyat həyata keçirilib və burada Ovodun döyüş istifadəsi tətbiq edilib. Bu ilin dekabr ayında Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı Suriyada Su-57-nin yenidən sınaqdan keçirildiyini elan etdi, bu müddət ərzində bütün planlaşdırılan tapşırıqlar uğurla yerinə yetirildi. Xüsusi test tarixləri açıqlanmadı.
Qeyd edilənə görə, Rusiya təyyarələrinə qarşı iki əsas şikayət var. Birincisi, maşının aşağı radar görmə qabiliyyətini təmin edən gizli texnologiyalara faktiki etinasızlıqdır (bunun üçün Amerika və Rusiya təyyarələrində texnoloji imkanları müqayisə etmək kifayətdir). İkincisi, Su-57-lərin, o cümlədən, bu gün birinci pillə ilə təchiz olunmuş mühərrikləri almalı olduğu ikinci mərhələli seriyalı mühərrikin olmamasıdır. Sonuncu vəziyyət Hindistanın Su-57 bazasında ilk beşinci nəsil Hindistan qırıcısının yaradılmasını nəzərdə tutan beşinci nəsil döyüş təyyarələri (FGFA) proqramı ilə Rusiya ilə əməkdaşlığı dayandırmasının rəsmi səbəblərindən biri idi.
İradə SARIYEVA
