XX əsrdə Azərbaycan xalqının və dövlətinin taleyinə bir yüzillikdə iki dəfə müstəqil dövlətə malik olmaq düşüb. Azərbaycanın dövlətçilk tarixində önəmli rolu olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəhbərliyində təmsil olunan görkəmli dövlət xadimlərinin adları Cümhuriyyət qurucuları kimi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə yanaşı çəkilir.
Əlimərdan bəy Topçubaşov, Nəsib bəy Yusifbəyli, Fətəli Xan Xoyski, Ceyhun Hacıbəyli, Əli bəy Hüseynzadə, Məmməd Həsən Hacınski, Xəlil bəy Xasməmmədov, Sultanməcid Qənizadə, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Əhməd bəy Pepinov, Əhməd bəy Ağaoğlunun və daha çox şəxsiyyətin adlarını qeyd edə bilərik ki, onlar Azərbaycanın dövlətçilik tarixinə əbədi olaraq düşüblər. Bir məsələ var ki, adlarını çəkdiyimiz və çəkmədiyimiz Cümhuriyyət qurucularının hər birinin Cümhuriyyətin qurulmasında böyük rolu var və tarix onları unutmur.
Birinci Cümhuriyyət dövründə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə yanaşı, Cümhuriyyətin qurulmasında rolu olan və adları yaşayan ən azı 15 böyük şəxsiyyət var ki, onların adlarını çoxlarımız tərəddüd etmədən sadalaya bilərik. Cümhuriyyətin rəhbəri M.Ə.Rəsulzadə olsa da, dövlətçiliyin qurulmasında heç də adlarını yuxarıda çəkdiyimiz dövlət xadimləri ondan az xidmət göstərməyiblər.
Bu gün birinci Cümhuriyyət hökumətində təmsil olunmuş böyük şəxsiyyətlərin hər biri ayrı-ayrılıqda Cümhuriyyətə qol-qanad verən şəxsiyyətlər olub və bu şəxsiyyətlərlə bağlı heç bir mübahisəli fikir yoxdur, çünki onları xalq mübahisəsiz olaraq qəbul edir.
İkinci Cümhuriyyət dövründə isə vəziyyət tamam başqadır. Məsələn, ikinci Cümhuriyyət dövründən danışarkən qismən Əbülfəz Elçibəy, sonrakı dönəmdə isə tam olaraq Heydər Əliyev Cümhuriyyət qurucusu kimi qəbul edilir. Maraqlıdır ki, ikinci Cümhuriyyət qurucuları deyəndə yada Elçibəy və Heydər Əliyev düşür, onların heç birinin komandasının burada rolu görünmür. Azərbaycana rəhbərlik edən hər iki dövlət xadiminin adı ikinci Cümhuriyyətin qurucusu kimi tarixə həkk olunsa da, lakin heç birinin komandasına daxil olan şəxslərin adları mübahisəsiz qəbul edilmir.
Bu gün ölkəmizdə birinci Cümhuriyyət qurucuları haqqında damnışarkən, onların xatirəsini əbədiləşdirərkən biz onların fəaliyyətləri ilə də yaxından tanış ola bilirik. Çünki onlar xalqın, dövlətin mənafeyindən çıxış ediblər. 200 ildən sonra II Cümhuriyyət qurucuları haqqında yazılarkən, onların xatirə muzeyləri yaradılarkən heç birinin tarixdə izinin qalmadığını görəcəklər, Elçibəy və Heydər Əliyevdən başqa, onların komandasından heç kəs tapılmayacaq. Amma Nəsib bəy Yusifbəyli, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Fətəli xan Xoyski və başqalarının fəaliyyəti heç bir mübahisə doğurmayacaq.
Birinci Cümhuriyyət qurucularının, demək olar ki, böyük əksəriyyətinin adları dövlət qurucusu kimi çəkilirsə, lakin II Cümhuriyyət dövründə qismən Elçibəyin və tam olaraq Heydər Əliyevin özlərindən başqa kimsənin adının çəkilməməsi (Yəni elə şəxslər yoxdur ki, onlar qədər xidmət göstərsinlər) nə ilə bağlıdır?
Elçin Mirzəbəyli: “...onların hansı səbəbdən dövlət quruculuğunda rolunun görünmədiyini izah etmək çətindir”
“Xalq cəbhəsi” qəzetinin baş redaktoru, tanınmış politoloq Elçin Mirzəbəyli bizimlə söhbətində bildirdi ki, Cümhuriyyət qurucuları ilə II Cümhuriyyət dövründə yaşayan şəxsləri eyniləşdirmək olmaz. “1918-ci ildə qurulan Xalq Cümhuriyyəti və 1991-ci ildə qurulan müstəqil Azərbaycan dövləti arasında kifayət qədər fərq var. Ümumiyyətlə, bu məsələyə zaman kontekstində yanaşmaq olar. 1918-ci ildə Azərbaycan Çar Rusiyasının tərkibindən çıxmışdı. Xarici ölkələrdə yüksək təhsil alan azərbaycanlılar ölkəyə qayıdaraq Cümhuriyyəti qurdular. Onların hər biri dövlətçiliyin qurulmasında iştirak etdilər. Sovet dövründə isə Azərbaycan formal da olsa dövlətçilik statusuna malik idi. 70 il ərzində Azərbaycan dövlət kimi fəaliyyət göstərib. Sonrakı proseslər isə mövcud dövlətin üzərindən həyata keçirilib. Bu baxımdan təcrübələr fərqli olmalıdır. 1918-ci ildə Cümhuriyyəti quranlar yoxdan bir dövlət yaratdılar. Elçibəy Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının şəriksiz lideridir, bunu heç kəs dana bilməz. Amma Azərbaycan dövlətini quran isə Heydər Əliyevdir. Tarixi şəxsiyyətlərə zaman, məkan kontekstində baxılmalıdır. Hazırda həm Elçibəyin, həm də Heydər Əliyevin komandasına daxil olan insanların çoxu həyatdadır və bu baxımdan onlara hər hansı bir formada qiymət vermək olmur, onların hansı səbəbdən dövlət quruculuğunda rolunun görünmədiyini izah etmək çətindir. Hesab edirəm ki, 50-100 il bundan sonrakı nəsil özü Rəsulzadənin komandası ilə Elçibəyin və Heydər Əliyevin komandasının fəaliyyətini analiz edəcək və səbəbləri qeyd edəcək. Hələlik isə bu məsələyə qiymət vermək tezdir” - deyə E.Mirzəbəyli qeyd etdi.
Firdovsiyyə Əhmədova: “Məsuliyyət Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra birinci şəxslərin üzərində olub”
Tanınmış tarixçi-alim, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsiyyə Əhmədova da hesab edir ki, bu məsələdə fərqli yanaşma tələb olunur: “Cümhuriyyətin qurulması tamamilə başqa şəraitdə və başqa şərtlər altında gerçəkləşmişdi və bu prosesi indiki dövrə aid etmək olmaz. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi bərpa edilənə qədər də SSRİ tərkibində olsa da, ölkəmiz respublika kimi mövcud idi. Bu baxımdan, 1918-ci illə 1991-ci ildəki şərait tamam başqa idi. Buna görə də bu, müxtəlif müstəvilərdə müzakirə edilməli məsələdir. 1991-ci ildə Azərbaycan dövləti öz müstəqilliyini elan edəndə Sovetlər Birliyi var idi və Azərbaycan Respublikası da onun tərkibində müttəfiq bir respublika idi. Baxmayaraq ki, SSRİ-nin dağılması Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin elan edilməsi haqqında Konstitusiya Aktının qəbul edilməsindən sonra baş verdi. Təbii ki, Cümhuriyyət, dövlət qurmaq bir adamın bacaracağı iş deyil, düzdür, əsas yük siyasi rəhbərin üzərinə düşür, amma komanda da ona kömək edir. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ölkəmiz üçün çox təlatümlü bir dövr başladı. 1991-1993-cü illər ərzində Azərbaycan torpaqlarının işğala məruz qalması, ərazilərimizin itirilməsi erməni təcavüzü nəticəsində baş versə də, ölkədə baş verən siyasi proseslər də bu məsələyə birbaşa təsir edən amil idi. Bu da hakimiyyətdə siyasi cəhətdən hazırlıqlı, dövlət vəzifəsində təcrübəli şəxslərin necə təmsil olunmasından asılıdır. 1988-ci ildə Ermənistan tərəfdən Azərbaycan torpaqlarına qarşı təcavüz olanda Azərbaycan xalqı və onun öndə gedən insanları milli demokratik hərəkatı formalaşdıra bildilər və bu hərəkat nəticəsində ölkəmizin dövlət müstəqilliyi bərpa olunub. Əbülfəz Elçibəy həmin dövrdə o hərəkatın başında duran şəxsiyyət idi. Nəticə etibarilə də Elçibəy və komandası 1992-ci ildə hakimiyyətə gəldilər. Sonra isə Azərbaycan dövlətinin sınaq qarşısında qalması və yeni böhranın yaranması nəticəsində xalq Heydər Əliyevə müraciət etdi və o, hakimiyyətə gəldi. Bu prosesdə isə əsas ağırlıq, məsuliyyət ayrı-ayrı şəxslərin yox, liderlərin üzərinə düşür. Siyasi hakimiyyətdə lider olmaq xalqın məsuliyyətini öz üzərinə götürmək deməkdir. 1993-cü il Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlməsi və onun bu məsuliyyəti daşıması ilə müşayiət edildi”.
F.Əhmədova qeyd etdi ki, 1993-cü il dövlətin böhrandan, dağılmaqdan xilas edildiyi bir dövr kimi tarixə düşüb. O dedi ki, həmin dövrdə məsuliyyəti Heydər Əliyev daşıyırdı və o da hakimiyyətə komandası ilə gəldi. Məsuliyyət Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra birinci şəxslərin üzərində olub. Amma birinci şəxslər də ölkəni idarə ediblər”.
İradə SARIYEVA
