Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin Ermənistanın qeyri-konstruktiv mövqeyi üzündən uzanmasının işğalçı ölkənin özü üçün də ciddi təhdid mənbəyi olması bu gün İrəvanda da açıq etiraf olunur. O da açıq şəkildə bildirilir ki, indiki vəziyyətin yaranmasının əsas günahkarı elə Ermənistanın özüdür. Məsələn, Ermənistan Respublika Partiyasının sədr müavini Armen Aşotyan qeyd edir ki, məhz baş nazir Nikol Paşinyan Qarabağ məsələsini tükənmiş diplomatik nöqtəyə gətirərək hər şeyi məhv edib. O, belə vəziyyətdə Ermənistan üçün qorxulu olacaq savaş təhdidinin sürətlə artdığını da bildirir.
Elə erməni vəkil Norayr Norikyan da Azərbaycanla savaşı Paşinyana məsləhət görmür. O qeyd edib ki, Ermənistanın həm Türkiyə, həm də Azərbaycandan geri qaldığı göz qabağındadır: “Gəlin özünüaldatma ilə məşğul olmayaq: nə indi, nə də yaxın gələcəkdə Ermənistan obyektiv olaraq potensial rəqiblərinin ordu sayına və ya silahlanma səviyyəsinə çatmağa ümid edə bilər. Real iqtisadi tərəqqi və ciddi inkişaf olmadan bu hərbiləşmə yarışında ciddi problemi həll etmək, çətin ki, mümkün olsun”. O qeyd edib ki, Azərbaycan yeni silahlar hesabına mövqeyini daha güclü hala gətirir. Məhz belə vəziyyətdə Beynəlxalq Böhran Qrupu da yeni savaşın Ermənistan üçün ciddi problem yaradacağını bəyan edir. Xatırladaq ki, qurum “Dağlıq Qarabağ məsələsini dalandan çıxarma” adlı hesabat hazırlayıb. Burada qeyd olunur ki, Dağlıq Qarabağ regionu ilə bağlı Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh prosesində açılmış dar nəfəslik yenidən bağlana bilər. Hesabatda bildirilir ki, bu baş verərsə, Bakı və İrəvan nəinki indiyə kimi əldə etdiklərini itirə, həm də prosesi tamamilə dəfn edə bilər: “Bakı və İrəvan çevik hərəkət etməlidir. Onlar ziddiyyətli mövqelərin kökündə duran məsələlər istiqamətində danışıqlara başlaya bilərlər”. Hesabatda qeyd olunur ki, 2019-cu ilin əvvəlində münaqişənin həlli istiqamətində danışıqlarda irəliləyiş hiss olunub: “Ermənistanın yeni hökuməti kompromisli həlli axtarmağa hazır olduğunu bildirmişdi. Bakının da münaqişənin həlli yollarının axtarışı üçün daha açıq olduğu göründü. Aprel hadisələrindən sonra yenilənmiş diplomatik münasibətlər itkilərin azalmasına və danışıqlar üçün daha münasib mühitin yaranmasına gətirib çıxardı. Azərbaycan və Ermənistan hökumətləri təmas xəttində humanitar layihələrin həyata keçirilməsinə razılıq verdi, jurnalistlərin qarşılıqlı səfərlərinə və həbs olunmuş şəxslərin yaxınlarına baş çəkməsinə icazə verildi”. Qeyd olunur ki, buna baxmayaraq, yeni yanaşma danışıqların yenilənməsinə yol açmayıb. Hesabat müəlliflərinin fikrincə, illər mövqeləri sərtləşdirib.
Buna da diqqət çəkilir ki, danışıqıların hər dəfə dalana dirənməsi Ermənistan üzündən baş verir. Qarabağa dair “Lavrov planı” buna əyani misal kimi göstərilir. Qeyd edək ki, Qarabağa dair “Lavrov planı”nın mövcudluğu barədə bir neçə ildir danışılırdı. Düzdür, erməni tərəfi də “Lavrov planı” adlı sənəd görmədiyini dəfələrlə bildirib. Amma Bakıdan belə sənədin olduğunu bir neçə dəfə deyiblər. Həmin sənədin “Madrid prinsipləri”inə əsaslandığı da məlumdur və xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov CBC kanalaına son müsahibəsində məhz bu sənəd əsasında Bratislavada erməni həmkarı ilə danışıqlar aparıldığını bildirib. Beynəlxalq Böhran Qrupu bildirir ki, “Lavrov planı” ilk dəfə 2015-ci ildə Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov tərəfindən müzakirəyə təqdim edilib və 2016-cı ildə təsdiqlənib:“Plan Rusiya silahlı qüvvələrinin Dağlıq Qarabağ ətrafında yerləşdirilməsini və erməni qoşunlarının ətraf rayonlardan tədricən çıxarılmasını, regiona qeyri-müəyyən müddətə “müvəqqəti status” verilməsini nəzərdə tuturdu. Lakin plan Dağlıq Qarabağın yekun statusuna dair referendumun necə baş tutacağına və yekun hüquqi statusun necə olacağına aydınlıq gətirmirdi. Azərbaycan bu konsepsiyanı dəstəkləyib, ümid edib ki, plan ətraf rayonların qaytarılmasının və münaqişə regionundakı erməni qüvvələrinin sayının azaldılmasının əsasını qoyacaq. Zamanla Azərbaycan hakim elitası getdikcə belə qənaətə gəlməyə başladı ki, Rusiya münaqişənin istənilən nizamlanmasının tərkib hissəsi olacaq. Doğrudan da 2016-cı ildə Azərbaycan hökuməti Rusiyanın rəhbərliyi ilə Dağlıq Qarabağda sülhməramlı qüvvələrin yerləşdirilməsinə açıq idi, ümid edirdi ki, bu qüvvələr erməni işğalçı qüvvələrini əvəz edəcək və Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılan ərazilərə köçürülən əhalinin təhlükəsizliyini təmin etməyə imkan verəcək. Lakin İrəvan bu təklifi rədd etdi. Xəbərlərə görə, Ermənistanın bəzi rəsmi şəxsləri təklifin Azərbaycanın maraqlarına uyğun olduğunu bildirməklə, hətta bəyan ediblər ki, sənəd Bakıda tərtib edilə bilərdi”. Hesabat müəllifləri vurğulayır ki, indi Ermənistanın real addımlar atmaması, Qarabağda hələ də qanunsuz məskunlaşma siyasəti aparması savaş təhdidini artırır. Beynəlxalq Böhran Qrupu bu vəziyyəti təhlükəli adlandırır. Bildirilir ki, son aylar Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri tərəflərdən birinin digərinin açıqlamasını təxribatçı hesab etməsindən sonra daha da soyuyub. Hər iki tərəf 2019-cu ildə qurulmuş bünövrəyə istinad etməsə, sabit vəziyyət uzun çəkməyə bilər. Hesabatda bildirilir ki, kompromisin axtarılması istiqamətində təkrar səylər gərginliyin yaranmasının qarşısını ala bilər. Amma Ermənistan üzündən bu sahədə ciddi əngəl yaranıb. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin Mətbuat xidməti idarəsinin rəisi Leyla Abdullayeva da məsələyə məhz bu prizmadan yanaşır: “Öncə qeyd etmək istərdim ki, biz, əlbəttə ki, Beynəlxalq Böhran Qrupunun Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı vacib məsələləri gündəmdə saxlamasını alqışlayırıq. Əslində, BBQ hazırladığı son hesabatında yeni hər hansı bir məsələyə toxunmur; illərdir ki, Azərbaycan tərəfindən qaldırılan, danışıqlar prosesində müzakirə obyekti olan mühüm mövzulara diqqət ayırır. Azərbaycanın işğal olunmuş Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarında işğalçı Ermənistan tərəfindən qeyri-qanuni məskunlaşdırma siyasətinin həyata keçirildiyi dəfələrlə tərəfimizdən beynəlxalq müstəvidə, o cümlədən ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin vasitəçiliyi ilə Ermənistan tərəfi ilə keçirilən görüşlərdə qaldırılıb. BBQ də son hesabatın ölkəmizin işğal olunmuş ərazilərində bu qeyri-qanuni fəaliyyətin davam etdirildiyini qeydə alır. İşğal olunmuş ərazilərdə beynəlxalq sülh missiyasının yerləşdirilməsi və ATƏT-in Yüksək Səviyyəli Planlaşdırma qrupunun (HLPG) bu xüsusda roluna gəldikdə isə qeyd etmək istərdik ki, işğal olunmuş ərazilərdə yaşayan əhalinin, o cümlədən azərbaycanlı və erməni icmalarının təhlükəsizliyi məsələsi bizim üçün önəmlidir. Biz bu səbəbdən ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri tərəfindən müvafiq beynəlxalq ekspertlərin iştrakı ilə risqin qiymətləndirilməsi missiyasının həyata keçirilməsinin tərəfdarıyıq.
Hesabatda qaldırılan status məsələsinə gəldikdə isə, xatırlatmaq lazımdır ki, ümumilikdə status məsələsi Azərbaycanın milli qanunvericiliyi, BMT Nizamnaməsi və Helsinki Yekun Aktında əks olunan fundamental norma və prinsiplərə əsaslanan BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri də daxil olmaqla beynəlxalq hüquq çərçivəsində artıq müəyyən olunub. Bu xüsusda hər zaman ifadə etdiyimiz mövqeyimiz dəyişilməz olaraq qalır. Münaqişənin həlli istiqamətində işğal olunmuş torpaqlarımızdan erməni sialhlı qüvvələri çıxarıldıqdan və öz torpaqlarından didərgin salınmış azərbaycanlılar evlərinə geri qayıtdıqdan sonra gələcək mərhələdə bölgənin statusunun konkret şəkildə müəyyənləşdirilməsi məsələsinə hər iki icmanın iştirakı ilə baxıla bilər. Beynəlxalq təşkilatlar Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı hesabatlarında nəzərə almalıdırlar ki, münaqişənin həllinin hüquqi əsasını təşkil edən qərar və qətnamələrin, birinci növbədə isə BMT TŞ qətnamələrinin yerinə yetirilməsi zəruridir. Onların yerinə yetirilməsi isə yalnız zaman məsələsidir".
Elə Beynəlxalq Böhran Qrupu da xatırladır ki, azərbaycanlılar müharibə zamanı yaşadıqları ərazilərdən köçməyə məcbur ediliblər: “Danışıqlar üçün şəraitin yaranması üçün ilk şərtlərdən biri Ermənistanın Dağlıq Qarabağdakı de-fakto rəhbərliyi məskunlaşma planını müvəqqəti olaraq dayandırmağa, Azərbaycanı isə bunun əvəzində beynəlxalq məhkəmələrdə münaqişənin həlli ilə bağlı şikayətlər irəli sürməsini dayandırmağa və sanksiyalar irəli sürməməyə inandırmaqdır. İkinci şərt potensial sülhməramlı qüvvələrin və monitorinq missiyasının tərkibi və mandatı ilə bağlıdır. Bu missiya zorakılığı azaltmağa, sülh sazişi üçün şərait yaratmağa nail ola bilər. Sonuncu məsələ Dağlıq Qarabağın statusudur. Status məsələsi münaqişənin əsasında durur və həlli çətindir. Bakı Azərbaycanın tərkibində Dağlıq Qarabağa özünüidarəçilik verməyi təklif edir”. Hesab edilir ki, Ermənistan bu təklifi qəbul etməsə, Azərbaycanın müharibəyə başlaması qaçılmazdır. Amma bu zaman məsuliyyət daşıyan tərəf qismində Ermənistan çıxış etməli olacaq. Məhz bu da İrəvanın Qarabağ siyasətinin beynəlxalq miqyasda yenidən tənqid hədəfində olduğunu göstərir. Aydındır ki, bu hal həm də Azərbaycanın daha bir diplomatik uğuru da sayıla bilər. İrəvan bundan lazımı nəticə çıxarmasa, düşməni hərblə başa salmaq qaçılmaz olacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
