Ermənistanda fəaliyyət göstərən “Metsamor” atom elektrik stansiyasının (AES) region üçün böyük təhdid yaratması barədə dəfələrlə deyilsə də, hələlik onun fəaliyyətinin dayandırılması və ya məhdudlaşdırılması yönündə hansısa real addımlar atılmır. Stansiya isə təkcə seymik zonada yerləşməsi və burada köhnə avadanlıqların mövcudluğu baxımından təhdid mənbəyi deyil. Real vəziyyət göstərir ki, “Metsamor” getdikcə nüvə qaçaqmalçılığının əsas mənbələrindən birinə çevrilir. Hətta iş o yerə çatıb ki, erməni mediası özü belə bu xüsusda həyəcan təbili çalır.
Xatırladaq ki, beynəlxalq standartlara əsasən, 5 və ondan yuxarı şiddətdəki zəlzələlərin başvermə ehtimalı olan bölgələrdə atom stansiyasının inşasına icazə verilməməlidir. Ermənistandakı AES isə SSRİ dövründə heç bir önləm alınmadan 9 bal gücündə zəlzələ yaşana biləcək bir bölgədə salınıb. Avropa Şurası Parlament Assambleyasının qəbul etdiyi sənədlərdə dəfələrlə bu AES-in aktiv seysmik zonada yerləşdiyini və bütün Qafqaz regionu üçün potensial təhlükə mənbəyi olduğunu narahatlıqla ifadə etməsinə baxmayaraq, AES hələ də fəaliyyət göstərməkdədir. Azərbaycan və Türkiyə dəfələrlə Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinə müraciət edərək, AES-in region üçün real təhlükə mənbəyi olduğunu bildirib. Lakin Ermənistan rəhbərliyi heç bir müraciəti nəzərə almamaqda davam edir. Əksinə, artıq məlumdur ki, İrəvan hətta yeni stansiya tikmək istəiyr və bunun üçün Rusiyadan kredit almağa da çalışır. Düzdür, Ermənistanın “Jamanak” nəşri yazır ki, Kreml bu pulu İrəvana vermək fikrində deyil. Nəşrə görə, Ermənistanın yeni hakimiyyəti köhnə hakimiyyətin siyasətini davam etdirir və bu, Ermənistan üçün heç də yaxşı nəsə vəd etmir: “Belə ki, praktiki olaraq yerinə yetirilməsi mümkün olmayan şeylər barədə danışırlar. İrəvan bəyan edib ki, guya Rusiya tərəfi ilə yeni atom stansiyasının tikintisi ətrafında danışıqlar aparırlar. Lakin Ermənistanın 4-5 milyard dollar dəyərində layihəni maliyyələşdirmək üçün öz pulu yoxdur. Rusiya isə bir neçə dəfə başa salıb ki, bu həcmdə kredit verə bilməz, ən yaxşı halda məbləğin 20%-ni ayıra bilər. Ermənistanda isə kosmik miqyasda layihələr var, sadəcə pul yoxdur. Buna rəğmən, Ermənistan baş nazirinin müavini Tiqran Avinyan Birləşmiş Ştatlara səfəri çərçivəsində Ermənistanın yeni atom stansiyasının tikintisi ətrafında Rusiya ilə aparılan danışıqları haqqında danışıb. Bu danışıqların detalları məlum olmasa da, maraqlıdır ki, söhbət yeni danışıqlardan, yoxsa köhnə danışıqlara yeni təkan verilməsindən gedir. Xatırladaq ki, Rusiya ilə yeni atom stansiyasının tikintisi ətrafında Ermənistan hələ Serj Sarkisyanın prezidentliyi dövründən danışıqlar aparsa da, bu, nəticəsiz qalmışdı. İstənilən halda, 2008-ci ildə erməni parlamentinə və xalqına ünvanlanmış məlum və bu formatda olan yeganə müraciətində Serj Sarkisyan meqa layihələr haqqında, o cümlədən, İran-Ermənistan dəmir yolu, ümumerməni bankı və yeni atom stansiyasının inşası haqqında danışıb. 10 illik prezidentlik dövrü başa çatsa da, bu 3 layihədən heç biri nəinki tam praktik görünüşü, hətta müzakirə mövzusu mərhələsi belə yaşamayıb. Bunun səbəbi isə başqa bir danışıq mövzusudur.
Eyni zamanda, Moskva atom stansiyasının tikintisi sahəsində Türkiyə ilə çoxmilyardlı layihə həyata keçirir. Türkiyə və Azərbaycan isə, davamlı olaraq, Ermənistanın atom enerjisinə qarşı çıxırlar. Rusiya İrəvana fəaliyyətdə olan atom stansiyasının istismarının 10 il müddətinə artırılması məqsədilə kredit verir. Lakin digər tərəfdən, Ermənistanda yeni atom stansiyası lazımdır. Köhnə stansiyanın resursları ciddi şəkildə məhdud olmaqla eyni şəkildə qalmaqda davam edir”.
“Armenianreport” portalı isə stansiya ilə bağlı məsələnin digər narahatlıq yaradan tərəfinə nəzər salır. Portal yazır ki, “Metsamor”da mövcud olan radioaktiv maddələr Ermənistan sərhəd keçid məntəqəsini uğurla keçərək, yalnız Gürcüstan tərəfində aşkarlanır. Qeyd olunur ki, Ermənistandakı keçid məntəqəsindən radioaktiv maddələr hansı şəkildə keçirilirsə, hüquq-mühafizə orqanlarının xəbəri olmur:“Məlum olduğu kimi, iyulun 11-də Gürcüstanın Sadaxlı keçid məntəqəsində hüquq-mühafizə orqanları Gürcüstan ərazisindən keçirməklə 71 qram “Torium-232” radioaktiv maddəni Rusiyaya aparmağa cəhd edən bir vətəndaşı saxlayıb. Burada həmin vətəndaşın Ermənistanın Baqradaşen keçid məntəqəsindən bu maddəni necə keçirə bildiyinə dair sual yaranır. Baqradaşen keçid məntəqəsi radioaktiv maddələrin aşkarlanması üçün istifadə edilən sistemlərlə təchiz olunduğu halda bu baş verməyib. Bu ilk hal deyil. Son 10 ildə Gürcüstan hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən radioaktiv maddələrin qanunsuz dövriyyəsinə dair aşkarlanan ən azı 10-cu hadisədir. Baş verən hadisələrin böyük əksəriyyətində radioaktiv maddələrlə saxlanan şəxslərin Ermənistan vətəndaşı olduğu aşkar edilib və faktlar əsasında 14 Ermənistan vətəndaşı həbs edilib. Radioaktiv maddələrin dövlətlərarası dövriyyəsi kənara qoyularaq, bu maddələrin sərhədləri keçməsinə qarşı mübarizənin səmərəliliyi nəzərdən keçirilir. Bu, son 10 il ərzində Gürcüstan hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən Sadaxlı keçid məntəqəsində Ermənistandan radioaktiv maddələrin gətirilməsi cəhdi üzrə aşkarlanan 3-cü məlum hadisədir. İlk hadisə 2009-cu ildə (“Sezium-137”), ikinci hal 2014-cü ildə (“Sezium-137”) baş verib. Lakin radioaktiv maddələrin Ermənistan keçid məntəqəsində aşkarlanmasına dair hər hansı məlumat yoxdur. Beləliklə də, ən azı 3 baş verən hadisə zamanı radioaktiv maddələr Ermənistan sərhəd keçid məntəqəsini uğurla keçərək, yalnız Gürcüstan tərəfində aşkarlanıb. Baxmayaraq ki, sərhədin Gürcüstan tərəfində radioaktiv maddələrə nəzarət ideal deyil və bir çox hallarda bu radiaktiv maddələr Gürcüstanın daxilində aşkarlanıb, lakin belə nəticəyə gəlmək olar ki, Ermənistan tərəfindəki nəzarət olduqca zəifdir. Eyni zamanda Ermənistan tərəfində radioaktiv maddələrin sərhəddən keçirilməsi cəhdinin qarşısının alınmasına dair heç olmasa bir faktın belə olmadığını nəzərə alsaq, sərhəd keçid məntəqələrində radioaktiv maddələrin aşkarlanması üçün “Yantar sistemi”nin fəaliyyətini şübhə altına almaq olar. Keçirilən maddə daha tez radiasiyaya uğradığı üçün asan aşkarlansa da, nədənsə, keçid məntəqəsində bundan şübhələnən olmayıb. İyulun 11-də “Torium” radoaktiv maddənin qanunsuz dövriyyəsinin aşkarlanması üzrə ilk hadisə idi. Məsələ burasındadır ki, “Torium-232” kifayət qədər passiv parçalanır və bunu radioaktiv maddələrin aşkarlanması üzrə avadanlıqlarla görmək daha rahatdır. Buna görə də sərhəddə əsasən “Sezium-137”ni aşkarlamaq mümkün olur. Demək bu maddə daha tez radiasiyaya uğrayır və asan aşkarlanır. Müqayisə üçün qeyd edək ki, “Uran-238” və ya “Torium-232”in yarım parçalanması milyard illərlə davam edir. Dövlətlərarası tədbirlər zamanı əsasən “Uran-238” maddəsinin qanunsuz dövriyyəsi halları aşkarlanır. Son 15 ildə 7 hal qeydə alınıb. Bütün radioaktiv elementlər bu və ya digər şəkildə “Metsamor” atom stansiyasında mövcuddur. Bu, qismən nüvə yanacağı və qismən nüvə tullantıları halında mövcuddur. Atom stansiyasında radioaktiv elementlərin həcmi tonlarla ölçülsə də, orada təmiz “Sezium-137” yoxdur. Ehtimal edilir ki, radioaktiv maddələr Sovet İttifaqından qalmış və tərk edilmiş zavodlardan, laboratoriyalardan və ya digər istehsal sahələrindən əldə edilir. Gürcüstan hüquq-mühafizə orqanlarının aşkarladığı faktları mühakimə edərək, Ermənistanın əsasən radioaktiv maddələr təminatçısı kimi xidmət etdiyi nəticəsinə gəlmək olar”. Məhz bu şəraitdə hesab edilir ki, artıq “Metsamor”un bağlanması üçün dünya daha qəti mövqe sərgiləməlidir.
Nahid SALAYEV
