Son günlərdə dünya bazarlarında yenidən neftin qiymətlərində artım müşahidə olunur. Bu fonda Azərbaycan neftinin də qiyməti bahalaşır. Artıq “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 1,1 dollar artaraq 73,04 dollar təşkil edib. Qiymətlərin daha da artması gözlənilir. Bunun əsas səbəblərindən biri hasilatçı ölkələrin qiymətlə bağlı vahid siyasət yürütməsi, bazara daha fəal şəkildə müdaxilə etmələridir.
Son dövrlərdə isə qiymət artımına rəvac verə biləcək daha bir hal kimi ABŞ dolları ilə bağlı vəziyyət göstərilir. Məlumdur ki, dolların zəfiləməsi dərhal neftin və bir sıra digər məhsulların qiymətinin yüksəlməsində özünü qabarıq büruzə verir. İndi belə görünür ki, neft ticarətində dollardan imtina etmək istəyənlərin sayının artması prosesə yeni təkan verə bilər. Artıq Rusiya, İran, Venesuela və bəzi bir sıra ölkələr neft ticarətində tədricən dollardan imtina edirlər. Onların sırasına yaxın tezlikdə ən böyük neft hasilatçılarından biri sayılan Səudiyyə Ərəbistanının da qatılması gözlənir. Yayılan məlumatlara əsasən, Səudiyyə Ərəbistanında aparılan məxfi görüşlərdə bildirilib ki, Vaşinqtonda OPEC ölkələri əleyhinə qanun layihəsi qəbul olunacağı təqdirdə Ər-Riyad xam nefti dollarla deyil, başqa valyutalarla sata bilər. Bunu Səudiyyə Ərəbistanının enerji siyasəti ilə bağlı məlumatlı mənbələr bildirib. Onlar qeyd ediblər ki, sözügedən məsələ ötən ay Ər-Riyadda məhdud çərçivədə keçirilən iclasda müzakirə olunub. Mənbələr onu da bildirib ki, Səudiyyə Ərəbistanının bu planı OPEC-in digər üzv ölkələrinə də çatdırılıb.
Ekspertlər ABŞ-da NOPEC adı ilə bilinən qanun layihəsi qəbul ediləcəyi təqdirdə Ər-Riyadın atacağı adekvat addımın dolların əsas ehtiyat valyutası kimi zəifləməsinə səbəb olacağını qeyd edirlər. Onların fikrincə, səudiyyəlilərin əllərində olan külli miqdarda dollar ehtiyatı ABŞ üçün nüvə silahı qədər təhlükəlidir. Belə olan halda OPEC üzvü olmayan ölkələr – Rusiya, ən böyük neft istehlakçısı Çin və Avropa ölkələri vəziyyətdən faydalana bilər.
Xatırladaq ki, Donald Tramp OPEC ölkələrini neftin qiymətinin süni şəkildə artırılması ilə bağlı məhkəməyə vermək üçün nəzərdə tutulan NOPEC qanununu prezidentliyə namizədliyi dövründə dəstəkləsə də, dövlət başçısı seçildikdən sonra bir daha həmin məsələyə qayıtmayıb.
Dollar üçün daha bir zərbə isə tezliklə Avropa İttifaqından gələ bilər. Məlumdur ki, Avropa İttifaqı dünyada ən iri neft və qaz idxalçısıdır. Ancaq bu sahə üzrə Avropa müqavilələrinin yalnız 20%-i avroda nominallaşıb. ABŞ dolları, Avropa Komissiyasının 2018-ci il üzrə hesabatına görə, neft, qaz və kömür idxalı zamanı haqq-hesabda əsas valyuta olaraq qalır. Amma indi məlum olub ki, Avropa Komissiyası 31 marta qədər enerji daşıyıcılarının təchizatı üzrə müqavilələrdə avronun rolunu gücləndirəcək təklifə dair Avropa İttifaqı ölkələrinin rəyini toplayır. Avropa Komissiyası qeyd edir ki, energetika ilə bağlı müqavilələrdə dolların üstünlük təşkil etməsi valyuta kurslarının dəyişməsinə görə Avropa şirkətlərini risqlərə məruz qoyur. Bundan əlavə, ABŞ-ın idxal rüsumları və kvotaları tətbiq etməsi kontekstində rəsmi Brüssel ABŞ-ın xarici ticarətdə apardığı siyəsətdən də narahatdır.
Həmçinin, Avropa Komissiyası avronu “dayanıqlı, etibarlı və hamının qəbul etdiyi valyuta” hesab edir. Komissiya təkcə enerjidaşıyıcı bazarından narahat deyil. O, maraqlanan tərəflərlə, kənd təsərrüfatı da daxil, digər mal bazarlarında da avronun istifadəsini müzakirə edir. Energetika üzrə avrokomissar Migel Arias Kanyete bildirib: “Enerji daşıyıcılarının idxalına dair uzunmüddətli müqavilələrin əksəriyyəti avro ilə bağlanmır. Bu, vəziyyətin qeyri-sabitliyindən xəbər verir və avronun dünyada oynamalı olduğu rolu əks etdirmir”. İndi Avropa İttifaqının enerji müqaviələlrinin böyük əksəriyyətini avro ilə bağlaması dollar üçün sarsıdıcı zərbəyə çevrilə bilər. Artıq İran, Rusiya kimi hasilatçılar nefti avroda satmaqda maraqlı olduqlarını bildirir. Çin isə neft və digər enerji növlərinin ödənişinin bir hissəsini yuanla həyata keçirməyə başlayıb.
Xatırladaq ki, Şanxay beynəlxalq enerji birjasında neftin ticarətinin dollarla deyil, yuanla edilməsinə başlanıb. Ekspertlər hesab edir ki, yuanla neft ticarətinə marağın sürətlə artacağı gözlənir. Beynəlxalq iqtisadiyyat üzrə ekspert Rori Holl da bundan əvvəl bildirib ki, bu addım ABŞ-ın beynəlxalq miqyasda dollardan istifadəetmə qaydasında dəyişiklik yarada bilər. Belə ki, dollar istifadə etmədən neft ticarətinin reallaşması dünya ticarət qaydalarına təsirsiz ötüşməyəcək. Ekspertin fikrincə, Rusiya ilə Çinin iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsini də nəzərə alanda, dolların ehtiyat valyuta kimi statusuna real təhlükə yaranır. Holl hesab edir ki, dollara əsl təhlükə yuanla neft ticarəti artmaqda davam edərsə yaranacaq.
Çinin daha bir zərbəsi də ekspertlər üçün gözlənilməz olub. “Goldman Sachs” ekspertləri bildirir ki, ABŞ dövlət istiqrazlarına yatırılan investisiyalar Çin qiymətli kağızlarına yönəlməyə başlayıb. Artıq yuana bu formada kapital axınında artım müşahidə edilir. Çin Dövlət Şurası prosesi sürətləndirmək üçün yeni qərar qəbul edib. Həmin qərar, əsasən, Çin qiymətli kağızlarını alan, investisiya yatıranlara vergi güzəştləri tətbiq edilir. “Goldman Sachs”ın hesablamalarına görə, yaxın 5 il ərzində investorlar Çin qiymətli kağızlarına trilyon dollardan çox vəsait yatıracaqlar ki, bunun da təxminən 35 faizi ABŞ dövlət istiqrazlarından imtina ilə mümkün olacaq. Ekspertlər hesab edir ki, bu hal artıq ABŞ dollarının qlobal valyuta statusuna son qoyacaq.
Nahid SALAYEV
