Ermənilər Çar Rusiyasının dəstəyi ilə Qafqaza, daha dəqiq desək, Azərbaycan ərazilərinə köçürüldükdən sonra onların bizim torpaqalara qarşı qara niyyətləri də qırxayaq kimi artmağa başladı. Məlum olduğu kimi, keçən əsrin 80-ci illərinin sonlarından ermənilər Azərbaycan torpaqlarına qarşı yeni iddialar irəli sürməyə başladılar.
Qeyd edək ki, 1990-1993-cü illərdə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsi və onun ətrafında yerləşən 7 rayon, bundan əlavə isə Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən çox-çox kənarlarda yerləşən ərazilərimiz Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi.
Bu dövrdə Ermənistanın Azərbaycana hərbi təcavüzü nəticəsində Qazax rayonunun 7 kəndi –Bağanıs Ayrım, Yuxarı Əskipara, Aşağı Əskipara, Xeyrimli, Qızıl Hacılı, Sofulu, Barxudarlı kəndləri Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən yandırıldı, talan edildi və dağıdıldı. İşğal olunmuş ərazilərdən 6.500 nəfər məcburən köçkün düşdü. Hazırda 699 kv.km ərazisi olan Qazax rayonunun 75 yaşayış məntəqəsinin təxminən 8%-i işğal altındadır.
Məlumat üçün qeyd edək ki, Qazax rayonunun Bağanıs Ayrım kəndi 1990-cı il martın 23-dən 24-nə keçən gecə əvvəlcədən təşkil edilən plan əsasında hücuma məruz qalıb və martın 24-ü səhər saatlarında Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Bununla da Bağanıs Ayrım kəndi ermənilərin işğal etdiyi ilk Azərbaycan kəndi kimi tarixə düşüb. İşğal zamanı Bağanıs Ayrım kəndinin əli silahsız, günahsız əhalisinə qarşı tarixdə görünməmiş divan tutulub, 10 nəfər şəhid edilib, 15 nəfərdən çox insan isə yaralanıb. 100-dən çox evi olan kənd talan olunub, əhalinin kənddən çıxara bilmədiyi ev əşyaları və mal-qara ermənilər tərəfindən mənimsənilib.
Mətbuatın yazdığına görə, xüsusu strateji əhəmiyyətli Bağanıs Ayrım kəndi İcevan-Noyamberyan avtomobil yolu üzərində yerləşdiyindən, düşmən gələcəkdə daha rahat hərəkət etməsi üçün bu kəndin işğalını xüsusi plan əsasında həyata keçirib. Kənd işğal olunan zaman 600 nəfər yaşayırdı. Bağanıs Ayrım kəndi Qazax rayonunun Aşağı Əskipara, Quşçu Ayrım, Xeyrimli və Məzəm kəndləri ilə həmsərhəddir. Əhalisi əsasən əkinçilik və maldarlıqla məşğul olan kəndin əsrarəngiz təbiəti, saysız-hesabsız bulaqları olub. İndi Bağanıs Ayrım kəndindən məcburi köçkün həyatı yaşayan insanlar Qazax rayonunda müxtəlif yerlərdə məskunlaşıblar.
Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənarda yerləşən Qazax rayonunun Barxudarlı və Sofulu kəndlərinə ermənilərin hücumu 1992-ci il aprelin 23-dən başlayıb və çətinliklə də olsa onlar bu kəndləri aprelin 27-də işğal ediblər. Bir neçə gün davam edən döyüşlərdə kənd sakinləri Barxudarlıda 11, Sofuluda 9 post quraraq ermənilərə qarşı döyüşüblər. Qazax rayonundan köməyə gələn olmasın deyə, bura gələn dəmir yolu xətti də ermənilər tərəfindən partladılıb. Sofulu və Barxudarlı yalnız 4 gün mühasirədə saxlandıqdan sonra çətinliklə işğal edilir. Hadisələrin şahidi, Barxudarlı kənd sakin Əhməd müəllim mətbuata bu məşum gün haqqında bunları deyib: “Sahədə öz mal-qarasını və qoyunlarını otaran iki nəfər kənd sakinini ermənilər güllə ilə vurdular. Onlardan biri 9-cu sinifdə oxuyurdu, o biri isə orta yaşlı bir kişi idi”.
Məlumata görə, hadisələr zamanı 7 nəfər kənd sakini şəhid olur, 3 nəfər ağır yaralanır. Barxudarlı və Sofulu kəndlərində yerləşən 230 evin hamısı talan edilərək yandırılıb.
Qeyd edilənə görə, ümumilikdə, 530 nəfər öz evini məcburi şəkildə tərk etməli olur. Hazırda Barxudarlı və Sofulu kəndlərindən olan məcburi köçkünlərin 85% qədəri Qazax şəhərinin mərkəzində, digərləri isə rayonun müxtəlif ərazilərində məskunlaşıb. Kəndlər işğal olunana qədər yerli əhali əsasən heyvandarlıq, əkinçilik, üzümçülük və tütünçülüklə məşğul olub.
Ermənilərin Azərbaycan torpaqlarına iddiasının ağır nəticələri bununla bitmir. Onların
bu gün işğal altında saxladıqları ərazilərimizdən biri Naxçıvan MR-in Sədərək rayonunun Kərki kəndidir. Kərki kəndi Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən 28 il bundan əvvəl işğal olunub. Ermənistan silahlı qüvvələri işğalçılıq əməllərini 1990-cı il yanvar ayının 15-dən başlayaraq Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikasına qarşı da həyata keçiriblər. Həmin gündən davam edən şiddətli döyüşlərdən sonra, yanvarın 18-də keçmiş SSRİ Müdafiə Nazirliyinin 7-ci ordusunun köməyi ilə muxtar respublikanın Sədərək rayonunun Kərki kəndi ermənilər tərəfindən işğal olunub.
Qeyd edək ki, Kərki kəndinin müdafiəçiləri qəhrəmanlıqla vuruşub, son ana qədər düşmənə ciddi müqavimət göstəriblər. Hadisələrin canlı şahidlərinin mətbuatda yer alan fikirlərinə görə, həmin gün kənd səhər saat 4 radələrindən saat 18-19-a qədər şiddətli atəşə tutulub. 30 nəfərədək Kərki sakini Şərur Rayon Polis Şöbəsinin 3 əməkdaşı ilə birlikdə 2 mindən çox silahlı erməniyə qarşı vuruşsa da, döyüş sursatlarının bitməsi səbəbilə onlar yaşayış yerini tərk etməli olublar.
Qeyd edilənə görə, Kərki kəndinin işğalı XX əsrin sonlarında ermənilərin ilk işğalçılıq aktı kimi tarixə düşüb. Kərkinin işğalı Bakıdakı 20 Yanvar qırğınının, dəhşətli Xocalı faciəsinin, işğal olunan rayonlarımızın acı taleyinin və nəhayət, ermənilərin Azərbaycanın alınmaz qalası Sədərək üzərinə silahlı basqınlarının başlanğıcı olub. Qeyd edək ki, Kərki kəndinin sakinləri muxtar respublikanın Kəngərli rayonunun ərazisində yaradılan Yeni Kərki kəndində məskunlaşıblar. Onlar hər cür dövlət qayğısı ilə əhatə olunublar. Bu gün kərkililər işğal altında olan kəndlərinin azad olunacağı günü səbrsizliklə gözləyirlər.
Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənarda yerləşən ərazilərimizin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi, hələ də o torpaqların işğal altında saxlanması faktına münasibət bildirən Qarabağ Azadlıq Təşkilatının sədri, tanınmış ictimai-siyasi xadim Akif Nağı bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, Ermənistan Qazax rayonunun 7 kəndini, Naxçıvan MR-in Sədərək rayonunun Kərki kəndini və Gədəbəyin bəzi yüksəkliklərini də işğal etməklə açıq şəkildə təkcə Dağlıq Qarabağa və ətraf rayonlara deyil, həm də Azərbaycan Respublikasının bütün ərazilərinə sahib olmaq niyyətini ortaya qoyub. O, həmçinin, vurğuladı ki, indiyə qədər heç bir beynəlxalq qurum tərəfindən bu məsələ müzakirəyə çıxarılmayıb: “Bu məsələ beynəlxalq təşkilatların nəzərinə çatdırılmalıdır. Biz beynəlxalq qurumlara müraciətlərimizdə, müxtəlif tədbirlərdə diqqəti Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənarda yerləşən torpaqlarımızın ermənilər tərəfindən işğal olunması faktına yönəldirik. Məlumdur ki, Ermənistan Azərbaycana qarşı işğalçılıq siyasəti həyata keçirib, torpaqlarımıza təcavüz edib. Ermənistan Dağlıq Qarabağı da, 7 ətraf rayonumuzu da, əlavə olaraq Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənar olan torpaqlarımızı da zəbt edib. Onlar Dağlıq Qarabağı işğal edib və adını da qoyublar ki, guya orada hansısa bir “milli azadlıq hərəkatı” olub. Dağlıq Qarabağın ətrafındakı rayonları işğal ediblər, deyirlər ki, guya təhlükəsizlik zonası, bufer yaradıblar. Sözsüz ki, bu da heç bir məntiqə sığmır. Ümumiyyətlə, Dağlıq Qarabağdan kənarda Naxçıvanın Kərki kəndi, Qazaxın ərazisindəki 7 kəndi, Gədəbəydəki bir neçə yüksəkliyi ələ keçiriblər. Bu məsələdə artıq işğal faktı heç nə ilə izah oluna bilməz, bu torpaqlar ermənilər tərəfindən zəbt edilib. Çox təəssüf ki, beynəlxalq təşkilatlar bu məsələnin üzərindən sükutla keçirlər. Çalışırlar ki, bu işğal faktını nəzərə almayıb onu diqqətdən kənarda saxlasınlar. Bu da təbii ki, onların ermənipərəst mövqeyindən irəli gəlir. Onlar ermənilərin Dağlıq Qarabağda, ətraf rayonlarda və Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənar Azərbaycan torpaqlarını işğal etməsinə, eləcə də vaxtaşırı verdikləri aqressiv bəyanatlara göz yumurlar. Bu da beynəlxalq qurumların qeyri-obyektiv mövqeyindən xəbər verir. Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənar olan torpaqlarımızın da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi faktını Azərbaycan yorulmadan beynəlxalq təşkilatların diqqətinə çatdırmalı, ictimai rəyə yeritməlidir. Başqa yolumuz yoxdur. Bütün vasitələrdən istifadə edərək bu barədə beynəlxaq qurumlara, ictimaiyyətə daha çox məlumat verilməlidir. Bir qədər bu məsələdə boşluq var. Görürsən ki, xaricdəki diaspor təşkilatları, yaxud Azərbaycandan xaricə gedən müəyyən nümayəndələr yalnız Xocalı, yaxud Dağlıq Qarabağın digər işğal olunmuş əraziləri ilə bağlı tədbirlər keçirirlər. Ancaq Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənar olan torpaqlarımızın da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi məsələsinin beynəlxalq qurumların diqqətinə çatdırılması sahəsində heç bir iş görülmür. Hesab edirəm ki, bu məsələni xüsusi olaraq diqqət mərkəzində saxlamaq lazımdır”.
Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənar olan torpaqlarımızın da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsinin ermənilərin bizim bütün ərazilərimizə sahiblənmək məqsədinin göstəricisi olduğunu deyən A.Nağının sözlərinə görə, ermənilərin Azərbaycan torpaqlarına təcavüzü yüzlərlə Azərbaycan insanının faciəsinə səbəb olub. İndiyə qədər Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənar olan torpaqlarımızın da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi məsələsinin danışqlar predmeti olmadığnı bildirən A.Nağı hesab edir ki, bu fakt da danışıqlar predmetinə çevrilməlidir. “Bu, ermənilərin bütün Azərbaycan torpaqlarına qarşı işğalçılıq siyasətinin göstəricisidir. Əsas məqsədləri, əsas hədəfləri Dağlıq Qarabağdır. Eyni zamanda da digər torpaqlarımızla, eləcə də Naxçıvanla bağlı iddialar səsləndirirlər. Onlar istəyirlər ki, indiki zamanda Dağlıq Qarabağı ilhaq etsinlər, bu məsələni həll etsinlər və qalan ərazilərdən də nə qalarsa, o qədər saxlayarlar. Yəni ermənilərin bu kimi iddiaları, istəkləri var. Fikirləri belədir ki, əgər Azərbaycan müqavimət göstərməsə və beynəlxalq qurumlar reaksiya verməsələr, elə Qazaxın ərazilərini də, Kərkini də özlərində saxlayacaqlar. Ermənilərin fikri, düşüncəsi budur. Çox təəssüf ki, indiyə qədər Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənar olan torpaqlarımızın da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi məsələsi danışıqlar mövzusu olmayıb. Heyf ki, hələ də bu vacib məsələni biz beynəlxalq aləmdə qabarda bilməmişik. Yəni ola bilər ki, bu məsələ diplomatların nəzərindən qaçıb, ona görə danışıqlar prosesinə heç vaxt bu məsələ daxil edilməyib. Lakin hesab edirəm ki, bundan sonra bu məsələ də danışıqlar predmetinə çevrilməli və beynəlxalq qurumlar qarşısında qabardılmalıdır” - deyə bildirən A.Nağı qeyd etdi ki, Dağlıq Qarabağın inzibati sərhədlərindən kənar olan torpaqlarımızın da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi faktını bütün dünyaya bəyan etməliyik.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
