Tarixi məlumatlara əsasən, XIX əsrin 30-40-cı illərində çar Rusiyasının Mərkəzi Qaratorpaq və Voqaboyu əyalətlərindən imperiya maraqları naminə Cənubi Qafqaza, xüsusilə Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrinə köçürülmüş rusdilli əhalinin (malokanların) Bakı quberniyası ərazisində məqsədli şəkildə məskunlaşması müşahidə edilib. Bu əhali qrupları qeyri-rəsmi və bəzi hallarda isə açıq şəkildə bir sıra xüsusi imtiyazlara malik olublar.
Nəticədə, 1890-1895-ci illərdə Bakı-Tiflis dəmir yolu xəttindən onların yaşadıqları məntəqələrə ayrıca avtomobil-ticarət yolları (Padarçöl stansiyasından Şamaxı qəzasının ən ucqar Nağaraxana və Çuxuryurd kəndlərinə, eləcə də Müsüslü stansiyasından İvanovka kəndinə (indi İsmayıllı rayonuna aiddir) qədər uzanan yollar) çəkilib ki,bu nəqliyyat dəhlizi 1918-1920-ci illərdə hay-bolşevik quldurlarının Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı siyasətində hərbi təyinatlı yol kimi istifadə edilib. Bu baxımdan 1918-ci ilin 16-29 iyununda Göyçay qəzasının Bığır-Qaraməryəm kəndləri ətrafında gedən tarixi əhəmiyyətli döyüşlərdə Müsüslü-Qaraməryəm avtomobil yolu quldur hay-bolşevik silahlılarının hərbi qüvvəsinin yerləşdirilməsində və silah-sursat, eləcə də zirehli texniki qürğularının daşınmasında baza rolunu oynayıb.
Ümumilikdə isə dövlətçilik tariximizdə Göyçay qəzası ərazisindəki Bığır-Qaraməryəm döyüşünün ictimai-siyasi əhəmiyyəti Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Yüzillik tarixə malik olan bu vuruşmaya diqqət yetirmək indi xüsusilə vacibdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, 16-18 iyunda qısa müddət ərzində hay-daşnak və bolşevik silahlı quldurları Bığır-Qaraməryəm cəbhəsində müvəqqəti üstünlük qazanaraq (3500 nəfərlik silahlıların hesabına) və mövqelərini burada bir neçə günlüyə gücləndirə biliblər. Həmin gündə isə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Gəncə şəhərində fəaliyyətə başlamışdı. Ona görə də bu döyüşlərin siyasi-hərbi və ictimai yükü həm də onunla ölçülür ki, cəbhənin bu istiqamətində düşmən uzunmüddətli və dayanıqlı üstünlük əldə etmiş olsaydı, Gəncə şəhərinə hücum etmək, bu istiqamətdə bütün cəbhə boyu psixoloji üstünlüyü qoruyub saxlamaq, canlı qüvvə baxımından təmin olunmaq onlar üçün asanlaşacaqdı, nəticədə Milli Hökumətimizin fəaliyyəti bəlkə də mümkün olmayacaqdı.
Bu siyasi-hərbi hədəfdən əlavə düşmənin başqa məkrli məqsədləri də var idi. Belə ki, əsas siyasi hədəf Bakı quberniyası olduğundan (dövlətçiliyimizin müqəddəratı iri dövlətlər və separatçı qüvvələr tərəfindən Bakı şəhəri hədəfə alınmaqla qiymətləndirilirdi, 1917-ci ilin dekabr ayında hakimiyyəti təzəcə ələ keçirmiş Rusiya Xalq Komissarları Sovetinin sədri V.İ.Ulyanov (Lenin) tərəfindən məqsədli şəkildə Qafqazın Fövqəladə Komissarı təyin edilmiş S.Şaumyanın Q.N.Korqanyanın (1886-1918, erməni əsilli gürcüstanlı, Bakı Sovetində hərbi-dəniz qüvvələrinin komandanı) başçılıq etdiyi Hərbi-İnqilab Komitəsi ilə birlikdə Tiflisdən Bakıya köçürülməsi bu baxımdan təsadüfi pozucu siyasi-hərbi gediş deyildi), ona bitişik Şamaxı və Göyçay qəzalarının sərhədində qanlı döyüşlərin baş verməsi həm də bir sıra gözlənilməız dönüşlərin yaranmasına hesablanmışdı (milli-etnik qüvvələrin pərakəndliyi fonunda vətəndaş qırğınlarının törədilməsi-rus etnik qüvvələrinin mövqeyindən istifadə etməklə).
Bunları nəzərə alaraq, eləcə də Milli Ordunun yaradılması və gücləndirilməsi istiqamətində ümumxalq əhəmiyyətli vəzifələrin icrası məqsədilə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Nazirlər Şurasının 26 iyun 1918-ci il tarixli qərarı ilə “Əlahiddə Azərbaycan Korpusu”nun təşkili (“Müsəlman Korpusu” bazasında) həmin tarixi dövrdə mühüm siyasi-hərbi tədbirlərdən biri kimi tariximizin şərəfli səhifəsini təşkil edir.
Məlumdur ki, milli dövlətimizin Nazirlər Şurasının birinci müvəqqəti hökumətinin tərkibində Xosrov Paşa bəy oğlu Sultanov hərbi nazir vəzifəsinə təsdiq edilmişdi. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin Osmanlı Türkiyəsi ilə 4 iyun 1918-ci il tarixində imzaladığı “Dostluq və əməkdaşlıq haqqında müqavilə”nin IV maddəsinə əsasən, Azərbaycan hökumətinə ölkədə qayda-qanunu və təhlükəsizliyi təmin etmək üçün, lazım gələrsə, hərbi güclə kömək etməyi öhdəsinə götürmüş 1-ci və 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun komandan (başda Musa Qarabəkir paşa və Nuru paşa olmaqla), zabit və əsgəri qüvvələrinin fəaliyyəti və xidməti unudulmamaq şərtilə Milli Ordu quruculuğunda həm də general-leytnant (“Rus artileriyyasının Allahı”) Əliağa Şıxlinskinin, general Səməd bəy Mehmandarovun, general-leytnant Məhəmməd bəy Sulkeviçin, generallar İbrahim ağa Vəkilovun, Hüseyn xan Naxçıvanskinin, Mir Kazım xan Talışxanovun, Məmməd Sadıq bəy Ağabəyzadənin, Cavad bəy Şıxlinskinin, Şahzadə Əmir Kazım Mirzə Qacarın və başqa rəhbər milli hərbiçilərimizin-hərbi təlim zabitlərinin böyük rolu olub.
Beləliklə, həmin ərəfədə haqqında qeyd edilən coğrafi mövqe baxımından ölkəmizin mərkəzi hissəsini tutan Bığır-Qaraməryəm döyüşlərinin tarixi əhəmiyyəti ümumilikdə aşağıdakı vəzifələrin həyata keçirilməsi baxımından qiymətləndirilə bilər:
-inzibati-ərazi bölgüsünə görə bütün ölkə üzrə yayılmaq təhlükəsi olan soyqırım faciələrinin qarşısının alınması;
-ölkə daxilində strateji əhəmiyyətli nəqliyyat-ticarət və iqtisadi-təsərrüfat yollarının hərbiləşdirilməsinə imkan verilməməsi;
-milli dövlətçiliyimizin formalaşdırılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində mühüm dövlət vəzifələrinin (siyasi, ictimai,hüquqi, hərbi, iqtisadi quruculuq sahələrində) yerinə yetirilməsi;
-milli ordu quruculuğu sahəsində silahlı qüvvələrdə ruh yüksəkliyinin təmin edilməsi, döyüş qabiliyyətinin öyrənilməsi, milli komandanlıq təcrübəsinin yaradılması, kütləvi səfərbərlik tədbirlərinin keçirilməsinə zəmin yaradılması;
-milli ordu quruculuğu sahəsində zəruri amil olan döyüş təcrübəsinin zənginləşdirilməsi baxımından taktiki gedişlərin sınaqdan çıxarılması;
-ölkə daxilində vətəndaş müharibəsinə düşmənin ümid bağladığı mili-etnik ədavətin qarşısının alınması;
-tarixi və zəngin döyüş təcrübəsinə malik olan Türk Ordusunun komandanlıq və döyüş təcrübəsinin əxz edilməsi və döyüş meydanında istifadə olunması.
Yuxarıda qeyd edilən amillərin zəruriliyi baxımından bir cəhəti vurğulamaq yerinə düşər ki, Cənubi Azərbaycandan (Təbriz, Xoy, Salmas, Ərdəbil, Urmiyə mahallarında) Dərbənd şəhərinədək (Quba qəzası daxilində) və Naxçıvan qəzasından (Şərur-Dərələyəz, Vedibasar-Yeni Bəyazid və Gorus-Qarakilsə mahallarında) Bakı quberniyasınadək coğrafi əraziləri əhatə edən 1918-1920-ci illərinin soyqırım faciələrimizin dönüş nöqtəsi kimi, taktiki-strateji mərkəz kimi Bığır-Qaraməryəm cəbhəsi tam olaraq mərkəzi döyüş meydanı rolunu oynayıb.
Məhz bu amili nəzərə aldığı üçün birləşmiş düşmən qüvvələri xeyli sayda duldur silahlılarını (30 döyüş taboru ilə (hər tabor azı 300 döyüşçüdən ibarət olmaqla), zirehli hərbi texnika və silah-sursatla) cəmləşdirərək türk-müsəlman qanına susayan Amazasp Srvantsyanın başçılığı ilə Qafqaz Qırmızı Ordusunun 3-cü briqadasının silahlı quldur qüvvələıri iyun ayının 1-ci yarısında Gəncə cəbhəsi istiqamətində hərəkət edərək Müsüslü dəmiryolu stansiyasından və Ağsu ərazisindən hərəkətə keçərək Qaraməryəm-Bığır kəndləri ətrafındakı Sərmədül və Törə dağlarında (Qaraməryəm yaylasının cənub tirələrində) əlverişli mövqe tutur. Bu yüksəkilklərdən Göyçay qəzasının bir çox yaşayış məntəqələri (İnçə, Bəydövül, Dövranlı, Şəkər, Alxasava, Ləkçılpaq, Bığır, Çaxırlı, Qızılağac, Yekəxana, Qubaxəlilli, Kürdşaban, Külüllü...) birbaşa hədəfə alınmaqla, həm də strateji əhəmiyyətli Müsüslü-İsmayıllı yolunu nəzarət altına ala bilirlər. Düşmənin bu üstünlüyü milli döyüşçülərimizin hərəkətinin və dinc əhalinin təhlükəsizlyinin təmin olunması üçün təhlükə yaradırdı. Cəbhənin bu yerinə qədər hay-daşnak və bolşevik quldurları keçdikləri ərazilərdə yaşayış məntəqələrini oda qalamış, dinc sakinləri qətlə yetirmiş (15-20 minə qədər günahsız insanları), var-dövlətlərini və maddi-tarixi mirasları qarət etmişdilər. Cəbhənin bu döyüş hissəsində uğursuzluğa düçar olan milli əsgəri heyətimiz (onlara gürcü və dağıstanlı döyüşçülər də kömək edirdi) xeyli sayda itki verərək geri çəkilməyə məcbur olur.
Xüsusilə Bığır-Qaraməryəm cəbhəsinə bitişik olan yaşayış məntəqələrinin əhalisi daha çox hücuma məruz qalıb və hərbi təhdidlər yaşayıb. Belə ki, Qaraməryəm kəndi 1905-ci və 1918-ci illərdə bütünlüklə yandırılmış (o vaxt bu kənddə 35-40 ev, Bığır kəndində isə 500-ə qədər ailə olub, bu kəndlər arasında məsafə 5 km-ə qədərdir), 1835-ci ildə tikilmiş dəyirman və qədim məscid yerlə-yeksan edilib, xeyli sayda insan qətlə yetirilib. Sakinlərin (Ənvər Bəbir oğlu Cəbiyevin (1925), Zərbalı Abbas oğlunun (1954) bildirdiyinə görə, kəndin şimalında yerləşən Qala dağında, “Bayraq dağı”nda, “Heydərəli dərəsi”ndə həm günahsız camaat qətlə yetirilib, həm də türk ordusunun və yerli müqavimət dəstəsinin döyüşçüləri iyunun 16-18-də baş vermiş qeyri-bərabər vuruşmalar nəticəsində şəhid olublar.
Müsüslü-Qaraməryəm yolunun solunda yerləşən Törə dağından Dövranlı kəndi (2 km məsafədə) birbaşa top atəşinə tutulmaqla 30-a qədər , İnçə kəndində 15 nəfər dinc sakin qətlə yetirilib, Şəkər kəndində ağaclarının yaşı 800 ilə yaxın olan Şərq çinarı meşəliyi məhv edilib. İnçə kəndinin gündoğarında, 4 -5 km aralıda yerləşən “At yurdu” adlanan yerdə 1902-ci ildən binələrdə heyvandarlıq təsərrüfatı ilə məşğul olan 5-6 ləzgi ailəsi də həmin qırğınların qurbanı olub.
Bığır kəndinin cənub hissəsindki “İt yolu dərəsi”ndə mövqe tutan hay silahlıları buradan üç kəndi – Alxasava, Dövranlı və İnçə kəndlərini birbaşa top-puleymot (“Maksim” silahları ilə) atəşinə məruz qoyub, xeyli sayda dinc sakini və Vətən döyüşçülərini qətlə yetirib.
5-ci Qafqaz İslam Ordusunun Nuru paşanın başçılq etdiyi döyüş qüvvələri hay-bolşevik quldurlarının bu üstünlüyünü və gələcək təhlükənin acı nəticələrini düzgün qiymətləndirərək, polkovnik Osman bəyin başçılığı ilə 10-cu Qafqaz alayının 28-ci taborunu Göyçay cəbhəsinə göndərib və uğursuz hərbi əməliyyatlara (Dövranlı, Bığır, Qaraməryəm, Alxasava kəndləri yaxınlığında) canları bahasına imza atıblar. Həmin hadisələrin iştirakçısı və şahidi olmuş Dövranlı kənd sakinləri Rza Məşədi Cabbar oğlunun (1880-1941), Kərbəlayı Hüseyn Məşədi Cabbar oğlunun (1876-1946), Əliqulu Hacı Talıb oğlunun (1880-1933), Qaraməryəm kənd sakini Fatma Bəndalı qızının (1914-2014) söylədiklərinə əsasən, Dövranlı kənd sakini Aydın Hüseynovun, İnçə kənd sakini Nəriman Soltan oğlu Hacıyevin (1934), Bığır kənd sakinləri Səhrab Beydulla oğlu Seyidovun (1955) və Molla Rəşad Sədiyar oğlu Feyzullayevin (1955) bildirdiyinə görə, türk döyüşçüləri daha çox əlbəyaxa döyüşlərə və səngər vuruşmalarına üstünlük verdikləri üçün döyüş günlərinin əvvəllərində daha çox itki veriblər. Nəticədə xeyli silah-sursat da düşmənin əlinə keçib.
1918-ci ilin həmin qanlı döyüşlərində Qaraməryəm-Bığır cəbhə xəttində və səngər döyüşlərində (səngər yerləri Bığır kəndinin 200-250 metrliyində “Böyük dərə”nin qaşında qalmaqdadır) şəhid olmuş türk döyüşçülərinin və milli müdafiə qüvvələrimizin müqəddəs məqamları indi də Bığır kəndi ərazisində, Sərmədül, Qala və Törə dağının ətəklərində xatırlanmaqda və yad edilməkdədir.
Bığır kəndinin ətrafında ağır döyüşlərin getdiyi yüksəklik Türk dağı adlanır və Bakı-Göyçay-Yevlax avtomobil yolunun 212-ci km-də, yolun sol hissəsində Şəhid türk döyüşçülərinin (235 döyüşçünün və 13 zabitin) şərəfinə həm də Abidə-kompleks ucaldılıb.
Sonrakı günlərdə, yəni 22-27 iyunda vəziyyətin gərginliyi nəzərə alınaraq Gəncə cəbhəsinin Ordusunun 9-cu, 10-cu və 13-cü alaylarının, 46-cı, 25-ci və 26-cı taborları, istehkam bölüyü, 9-cu alayın pulemyot bölüyü, 10-cu və 13-cü alayların döyüşçüləri bu vuruş meydanına cəlb edilməklə yeni və daha mükəmməl plan cızılır.
Qaraməryəm-Bığır cəbhəsində yeni döyüş əməliyyatlarına (buna qədər Ağdaş nahiyəsində saxlanılan 2000 nəfərlik silahlı dəstənin də köməyindən istifadə olunub) hazırlıq məqsədilə bu müddətdə Qaraməryəm kəndindəki su dəyirmanında (bir mərtəbəli bu dəyirman binası indi də qalmaqdadır, “Muxtaroğlu su dəyirmanı” adı ilə fəaliyyət göstərir) komandan Nuru paşa, qərargah rəisi Rüşdü bəy və müdafiə nazirinin müavini, general-leytnant Əliağa Şıxliski tərəfindən şəraitə uyğun yeni döyüş planı hazırlanır. Bu plana əsasən, canlı qüvvə ilə düşmənə cinahlardan və arxadan zərbə vurmaqla Ağsu-Qaraməryəm yolunu ələ keçirmək, ehtiyatda saxlanmış 25-ci taboru döyüşə buraxmaq şərtilə 27-29 iyunda uğurlu döyüş həyata keçirilir. Düşmən bütün istiqamətlərdə darmadağın və məhv edilir.
Nəticədə, paytaxt Bakıya doğru cəbhə istiqamətlərində döyüş meydanlarında üstünlük qazanmaq üçün əlverişli hərbi-siyasi imkanlar yaradılır və axıra qədər ondan bacarıqla istifadə edilir. (Yazının işlənməsində türk yazarı Salman Akının (1962) “Həsrət məktubları” kitabına da (İstanbul, 2014, 143 səhifə) istinad edilib).
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
