Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc müstəvidə həllinin uzanması fonunda cari ildə konfliktin güc yolu ilə çözülə biləcəyinə dair beynəlxalq müstəvidə edilən xəbərdarlıqların sayı artır. Xatırladaq ki, ilk belə xəbərdarlıq hələ cari ilin əvvəlində ABŞ kəşfiyyatı tərəfindən edilmişdi. ABŞ Milli Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Deniel Kouts bildirmişdi ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında Dağlıq Qarabağ ətrafında gərginlik 2018-ci ildə genişmiqyaslı hərbi münaqişəyə səbəb ola bilər.
Rusiya hərbi dairələrinə bağlı Strategiyaların və Texnologiyaların Analizi Mərkəzi də indi özünün “Fırtınanı gözləyərkən: Cənub Qafqaz” adlı hesabatında konfliktdə bağlı mühüm xəbərdarlıqlarla çıxış edib. Burada da qeyd olunur ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında Dağlıq Qarabağa görə yeni müharibə qaçılmazdır. Mərkəzin ekspertləri hesab edir ki, münaqişə bir neçə səbəbdən kəskinləşə bilər. Azərbaycanın hərbi-texniki üstünlüyü, demoqrafik disbalans, Ermənistanın işğal etdiyi və Dağlıq Qarabağ ətrafında yerləşən rayonların ermənilərin lehinə hüquqi möhkəmləndirilməsinin mümkün olmaması, ekspertlərin fikrincə, savaşı qaçılmaz edir. Hesabatda deyilir ki, 1994-cü ildə əldə edilmiş atəşkəsdən sonrakı 10 il ərzində Ermənistanın və onun dəstəklədiyi “Qarabağ respublikasının” qüvvələri ilə Azərbaycan qüvvələri arasında balans yaranmışdı. Bu, Amerikanın Azərbaycana silah təchizatına embarqo qoyması və Rusiyanın Ermənistanı silahlandırması sayəsində baş vermişdi.
Lakin 2000-ci illərin əvvəllərindən etibarən dönüş yarandı və ötən dövr ərzində Azərbaycan hərbi xərclərini durmadan artırdı. 2001-ci ildə Azərbaycanın hərbi büdcəsi cəmi 300 milyon dollar idisə, 2015-ci ildə hərbi xərclər 3 milyard dolları keçmişdi. “Military Balance” jurnalının bildirdiyinə görə, Azərbaycanda silah daşıyanların sayı ordu və digər birləşmələrlə birlikdə 250 mini keçib. Qeyd olunur ki, Ermənistan silahlı qüvvələri isə 2002-ci ildən bu yana 45 minə yaxın olaraq qalır, Dağlıq Qarabağdakı erməni birləşmələrində 20 minə yaxın canlı qüvvə var və onların yarısını Ermənistandan olan çağırışçılar təşkil edir. Hesabata əsasən, Azərbaycan irimiqyaslı silahlanma həyata keçirib və keçirməkdədir. Ordunun ehtiyacları üçün böyük miqdarda müasir tanklar, zirehli döyüş maşınları, zenit-raket kompleksləri, vertolyotlar, tank əleyhinə raketlər, artilleriya sistemləri, gecə görmə cihazları, pilotsuz aparatlar və digər vacib texnikalar alınıb.
Bakının yeni imkanları 2016-cı ilin aprelində baş vermiş döyüşlər zamanı nümayiş olundu: toqquşmalar göstərdi ki, müasir hərbi texnika ilə təchiz edilmiş Azərbaycan ordusu gecə döyüş əməliyyatları aparmaqda üstünlüyə malikdir. Mərkəzin ekspertləri məhz bu döyüşlər nəticəsində Ermənistan ordusunun texniki problemlərinin ortaya çıxdığını vurğulayıb:
“Aprel döyüşlərinin ağır təcrübəsi ölkə rəhbərliyini ordunun modernləşdirilməsini aktivləşdirməyə sövq etdi. Bu döyüşlərdən sonra Ermənistan təcili şəkildə kreditlə yeni silahlar almalı oldu. Amma hərbi üstünlük yenə Azərbaycanın tərəfindədir”.
Strategiyaların və Texnologiyaların Analizi Mərkəzi onu da qeyd edir ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında demoqrafik disbalans mövcuddur. Sovet dövründə Ermənistanın və Azərbaycanın əhalisi təxminən eyni templə artırdı. 1993-cü ildən sonra isə vəziyyət dəyişdi. Azərbaycan əhalisi, fəal mühacirətə baxmayaraq, ildə 1-1.5 faiz artır. Ermənistan əhalisi isə sürətlə azalır. Bütün bunlar isə konfliktin gedişinə ciddi surətdə təsir edən amillər qismində çıxış edir. Qurum qeyd edir ki, Ermənistanın demoqrafik çətinlikləri orduya çağırış yaşı çatan gənc kişilərin sayında özünü nümayiş etdirir. Bunun üçün, hətta İrəvanın təhsildən möhlət hüququnu ləğv etdiyi bildirilib. Belə ki, İrəvanın yeni qanununa əsasən, təhsil aldıqdan sonra orduya xidmətə çağırılan şəxslərin artıq burada iki il yox, üç il hərbi xidmət keçəcəyi açıqlanıb. Mərkəz bildirib ki, bu qanun ölkədən emiqrasiyanın artmasına səbəb olacaq.
Mərkəzin ekspertləri bildirir ki, Bakı Qarabağa ildırımsürətli hücum təşkil edərsə, qələbə əldə edə bilər. Mərkəzin direktor müavini Konstantin Makiyenko bildirir ki, hərbi əməliyyatların başlanmasının qarşısını alan əsas amil Rusiyadır. Rusiya hazırda Suriya münaqişəsində iştirakçıdır, Donbasda hərbi əməliyyatların yenidən qızışması gözlənir və belə bir vaxtda Rusiyaya üçüncü gərginlik ocağı lazım deyil: “Lakin bütün postsovet tarixi göstərir ki, Moskva Cənubi Qafqazın problemlərinə məhəl qoymamağı özünə rəva görə bilməz”. Belə vəziyyətdə Moskvanın danışıqlar masasında Ermənistanı real güzəştlərə vadar edə bilmədiyi təqdirdə isə savaş qaçılmaz hesab edilir.
Digər rusiyalı hərbi ekspert Pavel Felgenhauer də cari ildə Qarabağda savaş ehtimalının kifayət qədər yüksək olduğunu qəbul edənlər sırasında yer alır. Felgenhauer nəticəsiz danışıqlar fonunda Azərbaycanın Ermənistana qarşı hərbi əməliyyata başlaya biləcəyini qeyd edir. O, dünya ictimaiyyətinin böyük müharibəyə səbəb ola biləcək konflikti görməzdən gəldiyini bildirib: “Qarabağdakı konflikti unutmaq tendensiyası mövcuddur. Belə ki, böyük güclər burada birbaşa iştirak etmir”. Ekspert Azərbaycanın mütəmadi olaraq təkcə Rusiyadan yox, həm də İsrail və Türkiyədən silah aldığını bildirib: “Azərbaycanın aldığı İsrail silahları arasında səyyar atəş sistemləri, zərbə endirən pilotsuz uçan aparatlar, “Spayk” tank əleyhinə raket sistemləri var. Bu, müasir, effektiv tank əleyhinə sistemlərin üçüncü nəslinə aiddir və Amerikanın “Javelin” sistemlərinin bənzəridir. Belə bir silah təkcə Ermənistanda deyil, Rusiyada da yoxdur. Azərbaycan silahlanmasına böyük pullar xərcləyir”.
Bu günlərdə isə Karnegi Fondunun elmi əməkdaşı, Cənubi Qafqaz üzrə ekspert Tomas De Vaal Ermənistanin “1in.am” saytına müsahibəsində müharibə ilə bağlı İrəvana müəyyən xəbərdarlıqlar ünvanlayıb: “Azərbaycan aprel döyüşləri zamanı uğur qazanıb. Ölkədə böyük vətənpərvərlik hissi yaradıb, xalq rəhbərliyin ətrafında sıx birləşib. Apreldə baş verənlər ölkədə güclü vətənpərvərlik dalğası yaratdı, xalq rəhbərlik ətrafında birləşdi və bu da İlham Əliyevə bəzi müsbət nəticələr gətirdi. Bu səbəbdən İlham Əliyev bunu təkrarlaya bilər”. De Vaal erməni jurnalistlərin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı suallarına cavab olaraq deyib ki, azərbaycanlılar torpaqlarını, evlərini itirib, buna görə də status-kvo Azərbaycan üçün sərfəli deyil. Ekspert Azərbaycanın mövcud vəziyyətlə barışmayacağını da vurğulayıb. De Vaal Azərbaycanın hərbi ritorikasının Ermənistan hakim dairələrini və erməni ictimaiyyətini də təşvişə saldığını qeyd edib.
Maraqlıdır ki, Ermənistan silahlı qüvvələrinin Baş qərargah rəisi, general Movses Akopyan Qarabağda yeni müharibənin başlanacağını istisna etmir: “Azərbaycan məsələni hərbi yolla həll edə biləcəyinə əmin olan kimi heç kimə fikir vermədən dərhal hücuma keçəcək”. Movses Akopyan Ermənistan ictimai televiziyasına müsahibəsində Azərbaycanı Qarabağda müharubəyə başlamaqdan çəkindirən əsas amilin "erməni ordusunun hazırlığı" olduğunu bildirib. Azərbaycan müdafiə nazirinin müavini, general-leytenant Kərim Vəliyev isə bunu absurd hal kimi qiymətləndirib. O qeyd edib ki, Azərbaycan ordusunun başlayacağı hərbi əməliyyat Ermənistan silahlı qüvvələrinin tam darmadağın olmasına və erməni xalqının qaçılmaz faciəsinə səbəb olacaq. O bildirib ki, bu cür məsuliyyətsiz bəyanatlar verməklə Ermənistan silahlı qüvvələrinin rəhbərliyi gələcəyinə inamını itirən erməni xalqını aldatmaqda davam edir: “Hamıya məlumdur ki, Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan çıxışlarından birində öz bacarıqsızlıqlarına haqq qazandırmaq məqsədilə aprel döyüşlərində keçən əsrin 80-ci illərinin istehsalı olan silah və texnika ilə vuruşduqlarını etiraf etmişdi. Odur ki, cəmi bir-iki il ərzində cəmi 2-3 top və bir raket sistemi əldə etməklə yeni silahlanmadan qürrələnərək guya Azərbaycan ordusuna ciddi itkilər verməyin mümkünlüyü barədə Akopyanın səsləndirdiyi fikirlər də cəfəngiyyatdır”. K.Vəliyev vurğulayıb ki, ən güclü iqtisadiyyata və maliyyə imkanlarına malik olan qüdrətli dövlətlər belə, qısa zamanda ordunun silahlanmasını tam yeniləməyə qadir deyil. Dilənçi payı və kredit hesabına yaşayan Ermənistan rəhbərliyinin isə bu barədə bəyanatlar səsləndirməsi belə gülüncdür: “M.Akopyan müsahibəsində Ermənistan ordusunun döyüş hazırlığı, cəbhə xəttindəki vəziyyət, döyüş əməliyyatlarının başlaması perspektivləri, guya Azərbaycan ordusunun həmlələrinin qarşısını ala biləcəklərini də dilə gətirir. Bunu isə M.Akopyan həyata keçirmək niyyətində olduqları “ordunun 7 illik modernizasiya proqramı” ilə əlaqələndirir. Pərən-pərən olan cəmiyyət, dağılan iqtisadiyyat, faciəvi demoqrafik vəziyyət, mənəviyyatı çökmüş erməni ordusunun hökm sürdüyü Ermənistanda belə proqramların həyata keçirilməsindən danışmaq belə fantastikdir”. O əlavə edib ki, əvvəllər müdafiə haqqında öz xalqına nağıllar danışan Ermənistan hərbi rəhbərliyi “keçilməz Ohanyan xəttindən” bəhs edirdisə, indi də ortalığa atdıqları “Sarkisyan xəttindən” dəm vururlar: "Əslində isə aprel döyüşləri göstərdi ki, münaqişənin həlli mümkündür və xalqımızın torpaqlarımızı azad etmək əzminin qarşısı heç bir sədlə alına bilməz. Sadəcə olaraq, Azərbaycan münaqişənin beynəlxalq hüquq norma və prinsipləri əsasında həll olunmasının tərəfdarıdır və bunun mümkünlüyünə inanır. Ancaq məsələ sülh yolu ilə həll edilməzsə, Azərbaycan istənilən güc və vasitə ilə ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi hüququndan mütləq istifadə edəcək. O zaman Azərbaycan Ordusunun başlayacağı hərbi əməliyyat Ermənistan silahlı qüvvələrinin tam darmadağın olmasına və erməni xalqının qaçılmaz faciəsinə səbəb olacaq”. Bununla Azərbaycan, demək olar ki, düşmən tərəfə son xəbərdarlıqlarını da edir. Yaranmış vəziyyətdə erməni ordusunun Azərbaycan qarşısında duruş gətirməsinin mümkünsüzlüyü əslində düşmən ölkənin özündə də açıq etiraf olunur. Elə bu səbəbdən hesab edilir ki, yaxın tezlikdə erməni tərəfi danışıqlar yolu ilə Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamtəində əməli addımlar atmasa, tam məğlubiyyətə düçar olacağı yeni savaşa hazır olmalıdır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
