Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin tezləşdirilməsi məqsədilə Azərbaycanın Ermənistan üzərində tətbiq etdiyi təzyiq mexanizmi son illər ərzində, belə demək mümkündürsə, daha təkmil bir hala gəlib. Belə ki, Azərbaycanın işə saldığı yeni transmilli layihələr nəticəsində Ermənistanın izolyasiyası genişlənib, onunla digər dövlətlərin, xüsusən region ölkələrinin əməkdaşılğa marağı əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Qarşıdakı dövr ərzində bu istiqamətdə Ermənistanın durumu yenə Azərbaycanın yeni layihələri hesabına daha da pisləşəcək.
Bununla yanaşı, hərb müstəvisində də Azərbaycanın Ermənistan üzərində təzyiqlərinin getdikcə artması özünü aydın surətdə büruzə verir. Qeyd olunan məqam 12-17 mart tarixlərində Azərbaycan Ordusunun genişmiqyaslı hərbi təlimləri fonunda tam dəqiqliyi ilə müşahidə edildi. Xatırladaq ki, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin təsdiqlədiyi plana əsasən keçirilən təlimlərdə 25 min nəfərədək şəxsi heyət, 250-dək tank və digər zirehli texnika, 1000-dək müxtəlif çaplı raket və artilleriya qurğusu, reaktiv yaylım atəş sistemi və minaatan, 50-dək müxtəlif təyinatlı ordu və cəbhə aviasiyası cəlb olunub. Erməni tərəfi bildirir ki, Azərbaycan Ordusunun bu təlimləri Bakının mövcud status-kvo ilə barışmayacağını və yaxın zamanlarda ərazilərin azad olunması üçün hərəkətə keçəcəyini göstərir. Etiraf olunur ki, yaranmış vəziyyətdə Ermənistanın hərb müstəvisində Azərbaycanla rəqabətə girə bilməsi ümumiyyətlə mümkünsüz bir haldır. Erməni siyasi şərhçi Sarkis Artsruninin sözlərinə görə, Bakı İrəvanla müqayisədə təkcə böyük həcmdə silahlar almaqla kifayətlənmir, eyni zamanda cəbhə zonasında üstünlüyünü də davamlı şəkildə artırır. O, elə bu səbəbdən Ermənistanla müqayisədə Azərbaycan tərəfinin cəbhə itkilərinin az olduğunu bildirir. Artsruni xatırladır ki, erməni ordusu təkcə Azərbaycan gülləsindən yox, orduda baş sürən başıpozuqluq nəticəsində də xeyli itkiyə məruz qalır. Növbəti konkret sübut kimi o göstərir ki, elə bu günlərdə Qarabağda daha bir erməni əsgər həyatını itirib. Belə ki, müddətdən artıq xidmət edən hərbi qulluqçu, 1999-cu il təvəllüdlü Edqar Yeremyan yol qəzası nəticəsində həlak olub. Artsruninin sözlərinə görə, sözügedən hadisə cari ilin ilk ayları ərzində Ermənistan ordusundakı statistikanın kədərli mənzərəsini bir daha ortaya qoyur: “Silahlı qüvvələrimiz təmas xəttindən uzaqda - düşmən gülləsi olmadan daha çox itki verir. Məhz orduda hökm sürən intizamsızlıq və özbaşınalıq bunun əsas səbəbləridir. Məsələn, Yeremyanın ölümü ilə əlaqədar olaraq Qukasavan Ararat icmasının başçısı Ara Vardanyanın açıqladığı təfərrüatlar diqqət çəkir. O bildirib ki, Edqar yeni sürücüdür və bu halda olduqca şübhəlidir ki, ona maşının sükanını niyə etibar ediblər? Azərbaycan yoran müharibə taktikasına tərəfdardır və bu halda ordumuzun rəhbərliyi var gücü ilə əsgərlərin həyatını və sağlamlığını qorumağa məcburdur. Amma biz hələ ki, yalnız gözəl vədlər, lovğa konsepsiyalar və boş vətənpərvərlik şüarları eşidirik”.
Siyasi şərhçi xatırladıb ki, müdafiə naziri Vigen Sarkisyan bu günlərdə geniş müsahibə verib və “millət-ordu” konsepsiyasını ətraflı təqdim edib: “Konsepsiyanın hədəflərindən biri ordunun şəffaflığının təmin edilməsidir. Amma bütün bu gözəl proqramlar reallıqla uyğunlaşmır. Çünki Ermənistanda, faktiki olaraq, siyasi və ictimai nəzarət mexanizmləri hərəkət etmir. Parlament dövlət idarəçilik sisteminə keçid, faktiki olaraq, heç nəyi dəyişməyəcək: problem siyasi mədəniyyətlə bağlıdır. Ermənistan hakimiyyəti, hətta qanunverici səviyyədə hər şeyi edir ki, güc strukturları siyasi və ictimai nəzarətdən kənarda qalsın. Siyasi və ictimai nəzarət mexanizmləri hərəkət etmədiyi halda effektiv idarəetmədən və korrupsiyanın təzahürləriylə effektiv mübarizədən danışmaq yersizdir. Orduda əsgərlərin qeyri-döyüş şəraitində həlak olması halları effektsiz və korrupsioner idarəetmənin nəticəsidir. Bu baxımdan, Azərbaycanın Ermənistandakı əsas müttəfiqi ölkədəki möhkəmlənmiş qüsurlu idarə sistemidir”.
O qeyd edir ki, təkcə cari ilin ötən dövrü ərzində Ermənistan ordusunda hərbi qulluqçuların müəmmalı ölümü və yaralanması, rüşvətxorluq, xidmət yerindən qaçma, xidmətdən yayınmaq məqsədilə özünə xəsarət yetirmə kimi müxtəlif hadisələr qeydə alınıb ki, bu da silahlı qüvvələrdəki vəziyyətin çox acınacaqlı olomasının real təzahürüdür. Bundan başqa, orduda özbaşınalıq, komandanlıq tərəfindən tabelikdə olan şəxsi heyətə ciddi nəzarətin təşkil olunmaması, vəzifələrinə səhlənkar yanaşma və səlahiyyətləri aşma da erməni ordusunun böyük problemləri sırasında yer alır. Ermənistanla müqayisədə Azərbaycan orudusunda kifayət qədər yüksək nizam-intizamın mövcudluğu isə ölkəmizin düşmən üzərində böyük üstünlüyü sayılır.
Bundan başqa, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan ordunun silahla təminatı baxımından da üstünlüyünü böyük sürətlə artırır. Erməni politoloq Levon Şirinyan Stokholm Sülh Problemləri Tədqiqatı İnstitutunun son hesabatının da bunu təsdiq etdyini vurğulayır. Həmin hesabata əsasən, Ermənistan və Azərbaycan 2016-2017-ci illər ərzində 675 milyon dollarlıq silah alıb. Qeyd olunur ki, Azərbaycan silah idxalına görə dünyada 27-ci yerdə qərarlaşıb. İki il ərzində Azərbaycan 551 milyon dollar silah alıb. Ermənistana gəlincə isə, o, 54-cü yeri tutub. Onun iki il ərzində idxal etdiyi silah 124 milyon dollar həcmində olub. Qurum İrəvana idxalatın hamısını Rusiyanın həyata keçirdiyini bildirib. Azərbaycana isə əsas silah tədarükçüsü Rusiya və İsrail olub. Azərbaycan keçən il həm də Slovakiya və Çexiyadan silah alıb. Levon Şirinyan qeyd edir ki, bu vəziyyət silahla təminat baxımından Azərbaycanın xeyli öndə olmasını göstərir. Onun sözlərinə görə, İrəvan diplomatiyası mütləq qaydada bunu nəzərə almalı, Qarabağda mümkün savaşın qarşısını hər cür yolla önləməlidir. Əks təqdirdə o, 2016-cı ilin apreli ilə müqayisədə Ermənistanı daha böyük məğlubiyyətin gözləməsini istisna etmir.
Bu arada hərb müstəvisində Azərbaycanın Ermənistanı narahat edəcək daha bir addım atması gözlənir. Söhbət Pakistan və Türkiyədən yeni silahlaranı alınmasından gedir. Pakistanın keçmiş baş naziri Şövkət Əziz bunu təbii məsələ sayır. O bildirir ki, Pakistan və Azərbaycan arasında hərbi əməkdaşlıq uğurla inkişaf edir: “Bizim hərbçilər birgə təlimlər keçirir. Pakistan Azərbaycan ordusuna texnika və müxtəlif növ silahlarla yardım edir və hər zaman hərbi təcrübəsini də bölüşməyə hazırdır. Bizim hərbi qurumların əlaqələri mütəmadi hal almağa başlayıb və bu əlaqələr getdikcə güclənəcək”. Artıq bu fonda bəllidir ki, Azərbaycan Pakistandan “JF-17 Thunder” qırıcıları almağa hazırlaşır. Bunu Rusiyanın “Voennoe obozrenie” nəşri də təsdiq edir. Burada qeyd olunur ki, Azərbaycan özünün Hərbi Hava Qüvvələrinin silahlanmasında yer alan sovet istehsalı MiQ-29 qırıcılarını gələcəkdə yeniləmək üçün bir neçə variantı nəzərdən keçirir. Ən çox ehtimal olunan variant Türkiyə yığımı olan F-16 “Fighting Falcon”, Pakistan-Çin istehsalı olan yüngül "JF-17 Thunder" qırıcılarıdır. Nəşr bildirir ki, Azərbaycan nümayəndələri, bunlardan əlavə, İsveç istehsalı olan yüngül “Saab JAS 39 Gripen” və Rusiya istehsalı olan çoxfunksiyalı Su-30MK qırıcılarını da əldə etmək şansını yoxlayıb. Lakin “Saab JAS 39 Gripen” qırıcılarının Azərbaycana mümkün təchizatını İsveç qanunvericiliyi əngəlləyir. Bu qanunvericiliyə görə, qonşuları ilə ərazi mübahisələri olan ölkələrə silahların satılması qadağandır. Bundan əlavə, İsveç qırıcıları Amerika istehsalı olan mühərriklərlə, silahlarla və cihazlarla təchiz edildiyindən, bu təyyarələri əldə etmək üçün ABŞ-ın da icazəsi lazımdır.
Məqalədə deyilir ki, Rusiyanın Su-30MK qırıcıları “Saab JAS 39 Gripen” və "JF-17 Thunder" qırıcılarına nisbətən daha böyük imkanlara malikdir. Lakin Rusiya bu qırıcıları satsa, Azərbaycan Ermənistan üzərində daha ciddi üstünlük əldə edəcək.
Rusiya nəşri Azərbaycanın son illər Hava Hücumundan Müdafiə qüvvələrini də təkmilləşdirdiyini, müxtəlif tipli çoxsaylı hava hücumundan müdafiə vasitələri əldə etdiyini və ya sovet ordusundan miras qalan texnikanı moderləşdirdiyini yazır. Bildirilir ki, Azərbaycanın hava hücumundan müdafiə vasitələri nəinki ölkə ərzisində, eləcə də qonşu ölkələrin üzərində uçan hava hədəflərini vurmaq imkanındadır. Sayt yazır ki, Azərbaycan regionda ən güclü radar sistemlərinə malik ölkələrdən biridir. Son illər Azərbaycan Ukrayna və Belarusla yanaşı, İsraildən üçkoordinatlı ELM-2288 AD-STAR və ELM-2106NG radilokatorlarını əldə edib. Bu radiolokatorlar zenit-raket komplekslərinin hərəkətini idarə etməklə yanaşı, qırıcıları da yönləndirir, hava nəqliyyatını nizamlaya bilir. ELM-2288 AD-STAR kompleksi 480 kilometr məsafədən hədəfləri qeydə alıb izləyir. ELM-2106NG isə aşağıdan uçan təyyarələri, vertolyotları və pilotsuz aparatları 90 kilometr məsafədən izləmək imkanındadır. Bildirilir ki, böyük ehtimalla, həmin radarlar İsraildən “Barak-8” zenit-raket kompleksinin alınmasına dair müqavilə çərçivəsində əldə edilib. Qeyd olunur ki, Azərbaycan İsraildən “Barak-8” komplekslərinin yerüstü variantını alan ilk ölkədir. Bu komplekslər ballistik və operativ-taktiki raketləri, o cümlədən yüksək manevrli raketləri izləyib vurmaq imkanındadır. Qeyd olunur ki, Azərbaycan ərazisində İsrail istehsalı olan erkən raket xəbərdarlığı sistemi “Green Pine” fəaliyyət göstərir. “Green Pine” radarının əsas təyinatı hücum edən operativ-taktiki raketləri aşkar edib hədəf barədə məlumatları “Barak-8” və S-300 PMU “Favorit” komplekslərinə ötürməkdir. “Voennoe obozrenie” nəşri bu fonda qeyd edir ki, Azərbaycan radiolokatorları hətta ölkənin hüdudlarından xarici də izləyə bilir: “Ümumiyyətlə, Azərbaycan kifayət qədər balanslaşdırılmış və mükəmməl havadan müdafiə sisteminə malikdir, bu sistem potensiaı təcavüzkarı ciddi itkilərə məruz qoya, mühüm hərbi və inzibati-siyasi obyektləri, hərbi bölmələri havadan zərbələrdən qoruya bilər”. Aydındır ki, bütün bunlar Azərbaycanın Ermənistan üzərində hərbi üstünlüyünün daha da artması və beləliklə, Ermənistana hərb müstəvisində daha çox təzyiq göstərilməsinqə imkan verir. Bu isə Qarabağ münaqişəsinin həllini tezləşdirə bilən vacib faktorlardan sayılır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
