Tarix boyu ermənilərin xalqımıza qarşı yürütdüyü terror, etnik təmizləmə və soyqrımı siyasəti öz yurdlarında azərbaycanlıların çoxsaylı müsibətlərlə üzləşməsinə rəvac verib. Amma burada ən dəhşətli məqamlardan biri, heç şübhəsiz, ermənilərin hamilərinin yardımı ilə yenə tarixi Azərbaycan torpaqlarında özlərinə dövlət yaratması, azərbaycanlıları doğma yurdlarından digərgin salmalarıdır.
Qeyd olunan xüsusda ən çox diqqət cəlb edən hal, heç şübhəsiz, 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından deportasiyasıdır.
Tarixi mənbələrdən belə bəlli olur ki, bu deportasiyanı nəzərdə tutan SSRİ Nazirlər Sovetinin hələ 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 nömrəli və 1948-ci il 10 mart tarixli 754 nömrəli qərarları Azərbaycan xalqına qarşı növbəti tarixi cinayət aktından başqa bir şey olmayıb. Bu qərarlar əsasında məhz 1948-1953-cü illərdə yüz əlli mindən çox azərbaycanlı Ermənistan ərazisindəki dədə-baba yurdlarından kütləvi surətdə və zorakılıqla sürgün edilib. Adi hüquq normalarına zidd olan bu qərarların icrası zamanı avtoritar-totalitar rejimin mövcud repressiya qaydaları geniş tətbiq edilib, minlərlə insan, o cümlədən qocalar və körpələr ağır köçürülmə şəraitinə, kəskin iqlim dəyişikliyinə, fiziki sarsıntılara və mənəvi soyqırıma dözməyərək həlak olub. Bu işdə erməni şovinist dairələrinin və SSRİ rəhbərliyinin cinayətkar siyasəti Azərbaycan tarixində daha bir qanlı səhifənin açılması ilə müşayiət edildi.
Xatırladaq ki, II Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra Moskvadakı havadarlarının köməyi ilə daşnaklar iki məsələni yenidən diqqət mərkəzində saxlayırdılar. Bunlardan biri azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dəki öz tarixi ərazilərindən sıxışdırılıb çıxarılması, digəri isə Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi məsələsi idi. 1940-cı illərin ortalarında Moskvadakı erməni lobbisinin lideri və rəhbəri Anastas Mikoyanın təşəbbüsü ilə Ermənistanda kommunistlərin fəal iştirakı ilə gizli «Qarabağ hərəkatı» və «Qarabağ komitəsi» yaradıldı. 1945-ci ilin payızında Ermənistan rəhbərliyi partiya elitasının köməyi ilə növbəti dəfə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası qarşısında Dağlıq Qarabağ bölgəsinin Ermənistana birləşdirilməsi haqqında məsələ qaldırdı. Ardınca Moskvanın nümayəndəsi, ermənipərəst Georgi Malenkov Azərbaycan Kommunist Partiyasının 1-ci katibi Mircəfər Bağırova məktub yazaraq bu məsələ haqqında, yəni ermənilərin istəyi ilə bağlı məlumat verir və onun rəyini bilmək istəyir. M.Bağırov isə öz növbəsində bildirir ki, əhalisinin əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edən Şuşadan başqa, Yuxarı Qarabağ əraizisi o halda Ermənistana verilə bilər ki, Zəngəzur bölgəsi bütövlüklə Azərbaycana qaytarılsın. Buna isə nə Moskva, nə də Ermənistan razı olmadı, çünki Türkiyə ilə Azərbaycan hesabına yaradılmış «erməni ərazisi» bununla ləğv edilərdi. Məhz bundan sonra Moskva ermənilərin qaldırdığı problemin nə qədər təhlükəli olduğunu anladı və ermənilərin iddiaları rədd edildi. Amma 1946-cı il oktyabrın 19-da SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti xarici ölkələrdə yaşayan ermənilərin Ermənistan SSR ərazisinə köçürülməsi haqqında qərar qəbul etməklə ciddi bir problemin əsasını qoydu. Çünki bu köçürülmə azərbaycanlıların yaşadığı torpaqların boşaldılması hesabına həyata keçirilməli idi. Yəni azərbaycanlıların öz ata-baba torpaqlarından qovulması və onların yaşadığı əraziyə köçürülən ermənilərin yerləşdirilməsi nəzərdə tutulurdu. Bu işə «Daşnaksütyun» partiyası ilə birlikdə Qriqorian kilsəsi də öz xeyir-duasını vermişdi. Beləliklə, azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki ata-baba torpaqlarından qovulmasının növbəti mərhələsi başlandı. Rəsmi qərarla 100 min soydaşımızın köçürülməsi nəzərdə tutulurdu. Məsələyə başqa don geyindirmək üçün iddia edirlirdi ki, soydaşlarımız guya «könüllülük prinsipinə əsasən» Azərbaycana köçürülür. Müvafiq qərarda Ermənistan SSR Nazirlər Sovetinə icazə verilirdi ki, azərbaycanlıların köçürülməsi ilə bağlı onların boşaltdıqları tikililərdən, yaşayış evlərindən xarici ölkələrdən Ermənistan SSR ərazisinə köçürülən erməniləri yerləşdirmək üçün istifadə etsinlər. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi isə, köçürülmə zorakılığa, təzyiqlərə məruz qalmaqla həyata keçirilirdi. Bu üsulla 1948-ci ilin payızına qədər köçürülənlərin sayı 10584 nəfərə çatmışdı. Amma sonradan prosesin daha geniş vüsət alması və köçrülmənin tezləşdirilməsi məqsədilə yeni addımlar atıldı. Hətta prosesi qısa müddətdə başa çatdırmaq üçün xüsusi köçkünlər komissiyası yaradıldı. Komissiya üzvlərinə göstəriş verilmişdi ki, camaat arasında izahat işi aparsınlar və bu «siyasi» kampaniya tezliklə başa çatdırılsın. Bu məsələdə ermənilərin mərkəz rəhbərlyiən təsiri də getdikcə geniş vüsət alırdı. İş o yer əgəlib çatdı ki, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının rəsmi nümayəndəsi S.Çeremuşin Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri T.Quliyevdən Ermənistan SSR-dən Azərbaycana əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş 40 min nəfər azərbaycanlının köçürülməsini tələb etdi. Bu xüsusda Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivində yer alan məlumatda göstərilir: «Azərbaycan hökuməti vəziyyətin çətinliyini görüb, SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin müavini G.Malenkova müraciət etdi. Müraciətdə bildirildi ki, bir dəfəyə 40 min nəfər əhalinin köçürülməsi və yerləşdirilməsi üçün Azərbaycanın imkanı yoxdur. Müraciətdə həm də 1949-1950-ci illər üçün əvvəllər müəyyənləşdirilmiş köçürülmə planlarına yenidən baxılması və «Ermənistan SSR-dən olan azərbaycanlı kolxozçuların və digər əhalinin 10 min nəfərinin 1949-cu ildə, 15 min nəfərinin isə 1950-ci ildə köçürülməsinə icazə verilməsi» xahiş edildi». Araşdırmalar göstərir ki, prosesin belə istiqamətdə cərəyan etməsinin başlıca səbəblərindən biri də baş verənlərə Azərbaycan rəhbərliyinin qətiyyətsiz mövqedən yanaşması olub. Deportasiya tədbirləri isə Ermənistanın 22 rayonunu, əsasən, Basarkeçər, Zəngibasar, Noyemberyan, Mikoyan, Dilican, Aştarxan, Kirovakan rayonlarını əhatə edirdi. Bu rayonlar əsasən azərbaycanlıların yığcam şəkildə, yaxud ermənilərlə qarışıq halda yaşadığı dağlıq və dağətəyi rayonlar idi. Erməni millətçiləri, ilk növbədə, azərbaycanlıları bu rayonlardan qovub çıxarmağa çalışırdılar. O da maraqlıdır ki, Ermənistandan deportasiya olunmuş azərbaycanlılar Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığı və digər rayonlarında yerləşdirilərkən burada yaşayan ermənilər tərəfindən də təqib olunur və onlar barədə rəhbərliyə böhtan dolu məktub və teleqramlar göndərilirdi. Hətta Azərbaycan SSR Şamxor (indiki Şəmkir) rayon partiya və icra orqanlarında rəhbər vəzifə tutan ermənilər 150 nəfər azərbaycanlının öz təsərrüfatları ilə birlikdə rayondan sürgün edilməsi barədə qərarın qəbul edilməsinə nail olmuşdular
Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivində o da göstərilir ki, 1949-cu ildə Ermənistandan Azərbaycanın Saatlı, Göyçay, Mirbəşir (indiki Tərtər), İmişli, Əli Bayramlı (indiki Şirvan), Zərdab, Salyan, Kürdəmir, Xaldan, Yevlax, Ucar, Gədəbəy və Bərdə rayonlarına 15276 azərbaycanlı köçürülüb. Növbəti ildə daha 14361 nəfərin köçürülməsi həyata keçirildi. Mütəşəkkil deportasiya zamanı yurd-yuvasından çıxarılanların sosial və məişət problemləri lazımınca həll edilmirdi. Yerlərdə buna süni maneələr də yaradılırdı. Köçkünlər içərisindən çıxılmaz vəziyyətə düşənlərin bəziləri əlacsız qalaraq Mərkəzi hökumətə şikayət və etiraz məktubları göndərirdi. Lakin bu şikayət və etirazlar heç bir nəticə vermirdi. Atılan addımlar nəticəsində 1948-1953-cü illərdə Ermənistan ərazisində yaşayan 150 min nəfər azərbaycanlı öz doğma torpaqlarından zorla köçürüldü. Bu, mərkəzin və Ermənistan hökumətinin qeyri-insani fəaliyyətindən, qatı millətçilikdən, şovinist münasibətdən başqa bir şey deyildi. Bu, adi insan hüquqlarının kobudcasına pozulması idi. V.Nəcəfov özünün «Deportasiya» əsərində bu xüsusda yazır: «Köçürüldükdən sonra geri qayıdanların sayı da artdı. 1954-cü ildə Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı nazirinin müavini M.Poladovun rəhbərliyi ilə Ermənistana ezam edilmiş xüsusi komissiya müəyyən etdi ki, köçürülənlərin geriyə qayıtmalarının başlıca səbəbi Azərbaycanın Kür-Araz ovalığında elementar yaşayış şəraitinin olmamasıdır. Bu səbəbdən də Azərbaycandan Ermənistana 1115 ailə geri qayıtmışdı. Geri qayıdanlar Ermənistanda qeydə alınmır və adi vətəndaş hüquqlarından məhrum edilirdilər. Deportasiya prosesi 1956-cı ilə qədər davam etdirildi. 1954-1956-cı illərdə 1316 təsərrüfat və 5876 nəfər Ermənistandan deportasiya olunmuşdu». Araşdırmalar göstərir ki, zorla köçürülmüş və ya köçməyə məcbur edilmiş şəxslərin hər üç nəfərindən biri yeni şəraitə - isti, quru iqlimə, məişət təminatsızlığına uyğunlaşa bilməyib, aclıq və xəstəlikdən həlak olub.
1948-1956-cı illərdə Ermənistandan, öz tarixi etnik torpaqlarından deportasiya edilən azərbaycanlıların bu faciəsi hüquqi cəhətdən 1948-ci ildə BMT-nin İnsan Hüquqları Komissiyasının qəbul etdiyi qərarın II maddəsinə uyğun olaraq soyqırım və etnik təmizləmə kimi qiymətləndirilməlidir. Buna tarixi qiymət mərhum prezident Heydər Əliyevin 18 dekabr 1997-ci ildə “1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında” fərmanı ilə verildi. Məhz bu fərmandan sonra soydaşlarımızın tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyasının hərtərəfli tədqiq edilməsi, Azərbaycan xalqına qarşı dövlət səviyyəsində həyata keçirilmiş bu tarixi cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi və onun beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması məqsədilə zəruri addımlar atıldı. Baş verən bu hadisələrə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi də məhz bu fonda reallaşdı.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
