Bu gün müxtəlif siyasi araşdırma mərkəzlərində maraq doğuran başlıca məqamlardan biri gələn ay Azərbaycan və Ermənistanda baş tutacaq seçkilərdən sonra Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində hansı addımların atıla biləcəyidir. Xatırladaq ki, gələn ayın 11-də Azərbaycanda prezident, bundan cəmi 6 gün sonra Ermənistanda baş nazir seçkiləridir.
Eyni zamanda aprelin sonuna qədər hər iki ölkədə yeni hökumətin formalaşıb başa çatması gözlənir. Məhz bundan sonra Qarabağ məsələsində intensiv danışıqlar prosesinin başlanması gözlənir. Artıq Azərbaycanın xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov bu günlərdə yeni belə danışıqların növbəti dəfə anonsunu verib: "Tərəflər prezident seçkilərindən sonra daha intensiv şəkildə müzakirələri davam etdirmək qərarına gəlib. Hər iki ölkədə yeni hökumət qurulduqdan sonra danışıqları intensiv şəkildə davam etdirəcəyik".
Azərbaycan üçün maraq doğuran məsələ danışıqların nəticə verməsi, konfliktin həlli istiqamətində artıq real addımların atılmasıdır. Mövcud vəziyyətin təhlili göstərir ki, konfliktin çözümünə həmsədrlik edən ölkələr də əslində, seçkilərdən sonra Ermənistanın artıq əməli addımlar atmasını istəyir. Bunu ABŞ-ın ATƏT Minsk Qrupundakı həmsədri Endrü Şeferin açıqlamaları da təsdiq edir. O vurğulayır ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsində indiki status-kvo uzunmüddətli perspektivdə saxlana bilməz: “ABŞ-ın uzunmüddətli siyasəti ondan ibarətdir ki, ədalətli nizamlanma beynəlxalq hüquq normaları, o cümlədən Helsinki Yekun Aktı və onun güc tətbiqetməmə, ərazi bütövlüyü prinsiplərinə əsaslanmalıdır”. Burada diqqət çəkən məqam odur ki, həmsədr ermənilərin hər zaman xüsusi diqqət yteirdiyi xalqların öz müqəddaratını təyin etmə amilinə toxunmur. Eüni zamanda Endrü Şefer qeyd edir ki, münaqişənin həlli üçün sadə yollar yoxdur: “Mən 2017-ci ilin avqustunda ABŞ tərəfindən ATƏT Minsk Qrupunun həmsədri təyin olunmuşam. Fəaliyyətim müddətində münaqişənin fərqli aspektləri ilə məşğul olan müxtəlif insanlarla görüşmüşəm. Kifayət qədər təklif və ideyalar eşitsəm də, münaqişənin həlli üçün sadə yol yoxdur”. Amma bir məsələ aydındır ki, münaqişənin dinc yolla həlli üçün əsas şərt Ermənistanın konstruktiv mövqeyə gələrək həll istiqamətində addımlar atmasıdır.
Aprel seçkilərindən sonra bu fonda Ermənistana müəyyən təzyiqlərin olması istisnalıq təşkil etmir. Endrü Şeferin indiki status-kvonun uzunmüddətli perspektivdə saxlanmasının mümkünsüzlüyü barədə fikirləri də, ekspertlərə görə, məhz bundan qaynaqlanır. Ermənistanda isə əslində, aprel seçkilərindən sonra münaqişənin həlli ilə bağlı müəyyən addımların atılması istisna olunmur. Çünki yeni hakimiyyət idarəçiliyi dəyişiklyindən sonra Qarabağ məsələsində məsuliyyəti, baş nazir postunu tutmağa hazırlaşan Serj Sarksiyanla yanaşı, yeni prezident Armen Sarkisyanın da daşıması gözlənir. Belə vəziyyətdə məsuliyyət bölgüsü yarandığından, İrəvan, nəhayət, Qarabağ məsələsində konstruktiv gediş edə bilər. Artıq hadisələrin bu səpkidə inikşafından erməni lobbisi də xüsusi narahatlıq duymağa başlayıb. Bunun nəticəsidir ki, Avropadakı erməni lobbisi ilə Ermənistan hakimiyyəti arasında gərginlik artır. Lobbi ilk növbədə Serj Sarkisyanın Ermənistanı tam olaraq nəzarət altına almasından narahatlığını ifadə edib. Ermənistanın “1in.am”saytına açıqlama verən Avropa Erməni Təşkilatları Forumunun sədri Aşot Qriqoryan Avropadakı ermənilərin ən çox Təhlükəsizlik Şurasının səlahiyyətlərinin artırılmasından narahat olduğunu bildirib: “Xarici analitiklər demokratik haqların fəlakətli şəkildə məhdudlaşdırılmasına Venesiya Komissiyası və Avropa Birliyinin reaksiya verməməsindən təəccüblənib. Bizim Forumun analitikləri belə qənaətə gəliblər ki, hökumətin qapalı rejimdə iclas keçirmək qərarı çox təhlükəli tendensiyadır. Niyə bu görüşləri qapalı edirlər və burada hansı qərarları qəbul etmək istəyirlər? Belə qapalı iclaslar və Təhlükəsizlik Şurasının səlahiyyətlərinin parlamentdən yüksək olması bir şeyə - Qarabağı geri qaytarmağına xidmət edir. Serj Sarkisyanın bu torpaqların parlamentlə müzakirə etmədən qaytarılması təklifi Təhlükəsizlik Şurasında açıqlanacaq. Burada isə hər şey ona tabedir”.
Qeyd edək ki, Ermənistanın Qarabağı işğaldan azad etmək planları ilə bağlı çıxışlar bundan öncə də dəfələrlə gündəmə gəlib. Erməni ekspertlər İrəvanı buna Moskvanın məcbur etdiyini bəyan etsələr də, hökumətdəki heç kim bu iddiaları təsdiqləmir. Bəzi mənbələr isə, hətta daha da irəliyə gedərək, Sarkisyanın öz hakimiyyətini uzatmaq üçün Moskva ilə Qarabağ sövdələşməsi etdiyini bildirir. Onlara görə, belə bir sövdələşmədə Moskvanın məqsədi həm Sarkisyanı hakimiyyətdə saxlamaq, həm də Azərbaycanla daha da yaxınlaşmaqdır. Bu, regionda Kremlin istəmədiyi savaşın qarşısının alınması baxımından da Rusiya üçün çox önəmlidir. Kreml onu da yaxşı anlayır ki, apreldən sonra Qarabağ məsələsində dinc yolla hansısa irəliləyiş olmasa, Azərbaycan güc varinatına əl atacaq.
Bu fonda diqqəti həm də ona çəkmək lazım gəlir ki, artıq xeyli vaxtdır, ordumuzun döyüş hazırlığı daha intensiv və diqqətlə nəzarətdə saxlanır. Bu arada Azərbaycan Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin təsdiq etdiyi plana əsasən, martın 12-dən 17-dək Müdafiə nazirinin rəhbərliyi altında müxtəlif qoşun növləri, qismləri, birlik və birləşmələrin iştirakı ilə genişmiqyaslı təlimlər keçiriləcək. Bu barədə Müdafiə Nazirliyinin mətbuat xidməti bildirir. Təlimlərə 25000 nəfərədək şəxsi heyət, 250-dək tank və digər zirehli texnika, 1000-dək müxtəlif çaplı raket və artilleriya qurğusu, reaktiv yaylım atəş sistemi və minaatan, 50-dək müxtəlif təyinatlı ordu və cəbhə aviasiyası cəlb olunacaq. Təlimlərdə qoşunlar şərti düşmənin hücumunun qarşısının alınması, onun atəşlə tələfata uğradılması, əks-zərbə endirməklə müdafiənin əlverişli hədlər üzrə bərpa olunması və genişmiqyaslı əks-hücum əməliyyatının keçirilməsi tapşırıqlarını yerinə yetirəcək. Ekspertlər isə hesab edir ki, əslində, bu və digər təlimlər Ermənistana bir növ xəbərdarlıq xarakteri daşıyır. Bakı bununll nümayiş etdirir ki, beynəlxalq təşkilatların, xüsusilə də BMT və ATƏT tərəfindən qəbul edilmiş qətnamələrin erməni siyasi hakimiyyəti tərəfindən bundan sonra da qulaqardına vurulması ilə barışmayacaq. Artıq xarici siyasi və hərbi ekspertlər də, yaxın tezlikdə danışıqlarda irəliləyiş olmayacağı halda, savaşı qaçılmaz sayır. Elə ABŞ Milli Kəşfiyyat Direktorluğunun İdarəsi tərəfindən martın 6-da dərc edilən "Kəşfiyyat birliyi tərəfindən dünya üzrə təhdidlərin qiymətləndirilməsi" adlı məruzənin qeyri-məxfi versiyasında da deyilir ki, Dağlıq Qarabağın ətrafında gərginlik Ermənistan və Azərbaycan arasında genişmiqyaslı hərbi münaqişənin başlanmasına gətirib çıxara bilər. Qeyd edilir ki, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin möhkəm şəkildə modernləşdirilməsi münaqişənin gedişinə təsir göstərə biləcək əsas faktiorlardandır. Hələlik isə politoloqların əsas diqqəti mart-aprel aylarında Ermənistanda və Azərbaycanda, o cümlədən münaqişənin dominant gücü sayılan Rusiyada keçiriləcək seçkilərə yönəlib. Ermənistanda və Azərbaycandakı seçkilərdən sonra baş verə biləcək əsas hadisə isə, rusiyalı politoloq Aleksandr Duqinin fikrincə, Qarabağda sülh danışıqları prosesinin uzanmasının istənilən an birbaşa toqquşmaya çevrilə bilməsi ehtimalıdır. Daha bir önəmli məqam isə həm də bu günlərdə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının Birləşmiş Qərargahının rəisi general-polkovnik Anatoli Sidorovun verdiyi açıqlamalardır. O, Qarabağda hər hansı savaş başlayacağı təqdirdə separatçılara KTMT tərəfindən hərbi dəstək verilməyəcəyini bildirib: "KTMT bütün razılaşmaları konkret olaraq Ermənistanla imzalayıb və deməli, yalnız İrəvan qarşısında öhdəliyimiz var. Ermənistan vətəndaşları əmin ola bilərlər ki, KTMT ehtiyac yaranacağı təqdirdə onları darda qoymayacaq". Bundan öncə isə erməni mediasına açıqlama verən rus ekspertlər Aleksandr Xramçixin və Pavel Felgenhauer də eyni məntiqi səsləndirmişdi. Beləliklə, Rusiya Aleksandr Duqinin və Anatoli Sidorovun dili ilə Ermənistana mesaj ötürür ki, Qarabağ məsəllsində danışıqların uzanması savaş deməkdir və belə savaşda Moskva İrəvana yardım etməyəcək. Bu səbəbdən İrəvan danışıqlarada nəticə üçün əməli addımlar atmalıdır. ABŞ-ın ATƏT Minsk Qrupundakı həmsədri Endrü Şeferin indiki status-kvonun uzunmüddətli perspektivdə saxlanmasının mümkünsüzlüyü barədə fikirləri, ABŞ Milli Kəşfiyyat Direktorluğunun nəticəsiz danışıqlar halında müharibə xəbərdarlığı da Vaşinqtonun prosesə Moskva ilə eyni prizmadan yanaşdığını göstərir. Seçim İrəvanındır: ya real nəticəsi olan danışıqlar, ya da müharibə.
Qeyd olunduğu kimi, məsələ ikinci variantda çözüləcəyi təqdirdə İrəvan döyüş meydanında yalnız qalacaq. Xüsusilə də Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin indiki yüksəlişi fonunda bunu daha cəsarətlə demək mümkündür. Bu mənada Sidorovun bəyanatının şoku erməni informasiya məkanında hiss olunur. Burada yaxşı bilirlər ki, Azərbaycan müharibəyə başlayarsa, bu prosesə nə KTMT, nə də Rusiya qoşula bilər. Çünki bu, ərazi bütövlüyümüzün təmin edilməsi uğrunda gedən prosesdir. Hər halda, proseslərin gedişi Bakının Ermənistanı əhəmiyyətli dərəcədə sıxışdırdığını göstərir. Bunun nəticəsi olmayacağı halda isə Azərbaycan istədiyinə güc yolu ilə çatmalı olacaq və buna da beynəlxalq hüquq normaları tam imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
