Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin gecikməsinin Ermənistana getdikcə daha böyük zərər vurmasını bu ölkədə etiraf edən qüvvələr də mövcuddur və onlar konfliktin həlli sürətlənmədiyi halda İrəvanı daha böyük fəlakətlər gözlədiyini də açıq şəkilə bəyan edirlər. Qeyd olunan xüsusda Ermənistanın sabiq dövlət başçısı Levon Ter-Petrosyanın açıqlama və mövqeləri daha çox diqqət cəlb edir.
Xatırladaq ki, Ter-Petrosyan bundan əvvəl dəfələrlə bildirib ki, Ermənistanın düşdüyü acınacaqlı vəziyyətdən xilas olması üçün Qarabağ münaqişəsinin sürətli həlli vacibdir. Rəhbərlik etdiyi "Ermənistan Milli Konqresi" partiyasının son qurultayında isə o bu xüsusda bildirib: "Təhlükəsizliyin təmini, iqtisadi inkişaf və Ermənistanda demoqrafik vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün Qarabağ münaqişəsi həll olunmalı, eləcə də Türkiyə ilə münasibətlər normallaşmalıdır. Danışıqlar masasında faktiki olaraq 1997-ci ildəki güzəştli nizama salınma variantı mövcuddur. Biz o zaman buna nail olsaydıq, bu illər ərzində çəkdiyimiz əzab və itkilərlə qarşılaşmazdıq. Heyfslənirəm ki, mənim bəzi həmkarlarım bu sadə həqiqətləri vaxtında başa düşmədilər və biz münaqişənin həlli üçün ən əlverişli anı itirdik". Sabiq prezident hesab edir ki, məsələnin sülh yolu ilə çözümü üçün ilk növbədə Dağlıq Qarabağ ətrafındakı ərazilər tərəflərin danışıqlar apardığı sənədə uyğun olaraq Azərbaycana qaytarılmalıdır. Son açıqlamalar göstərir ki, Levon Ter-Petrosyanın və onun rəhbərlik etdiyi qüvvələrin mövqeyində hansısa dəyişiklik yoxdur. "Ermənistan Milli Konqresi"nin mətbuat katibi Arman Musinyanın açıqlamaları da bunu göstərir. O qeyd edir ki, "Ermənistan Milli Konqresi" partiyası Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınması ilə bağlı partiyanın lideri Levon Ter-Petrosyanın əvvəlki mövqeyini dəstəkləyir. Onun sözlərinə görə, “Ermənistan Milli Konqresi” Ter-Petrosyanın 2016-cı ilin 17 dekabrında keçirilən partiya qurultayında münaqişənin həlli ilə bağlı irəli sürdüyü təklifi ən unikal variant hesab edir. Həmin vaxt Ter-Petrosyan onu açıq mətnlə vurğulayırdı ki, Ermənistan Dağlıq Qarabağın nəzarət altında olan rayonlarını "azad edilmiş", "tarixi", "müqəddəs" və sair formada. adlandıra bilər, amma beynəlxalq ictimaiyyət onları işğal edilmiş hesab edir: "Biz bu əraziləri Azərbaycana yox, beynəlxalq instansiyalara veririk, biz BMT-nin və ATƏT-in tələblərini yerinə yetirməliyik”. Beləliklə, bütün bunlar elə o vaxt göstərirdi ki, Ter-Petrosyan Qarabağ məsələsində rasional mövqe sərgiləyir və ölkəsinin xilasının münaqişənin həllindən keçdiyini də aydın şəkildə bildirir. Elə indinin özündə də o, əvvəlki mövqeyində qalır. Belə ki, erməni mediasına son açıqlamasında keçmiş prezident vurğulayır ki, məhz Qarabağ konfliktindən istfiadə edib hakimiyyətə gələnlər Ermənistanı xaotik bir ölkəyə çevririb: "Ölkəmiz cəhənnəmə çevrilib. Həm kəndlərdə, həm də şəhərlərdə əhalinin 98 faizi yoxsulluq içərisində yaşayır. Ölkə rəhbərliyində xalqı fəlakətə sürükləyən oğrular, fırıldaqçılar, əclaflar, satqınlar əyləşib". Bütün bunlara son qoymağın yolu keçmişə prezidenət görə, məhz Qarabağ münaqişəsinin çözümündən keçir. Son açıqlamalar göstərir ki, Ter-Petrosyanın bu mövqeyi dəyişməz qalır və "Ermənistan Milli Konqresi" siyasi qüvvə olaraq sabiq dövlət başçısının bu siyasətinin əvvəlki qaydada dəstəkləyir. Çünki bu qüvvələr görür ki, Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzanmasının ən böyük zərbəsi erməni xalqına dəyir və konfliktin mövcudluğu şəraitində Ermənistan daha böyük sürətlə uçuruma gedir.
Ter-Petrosyana sadiq qüvvələr gizlətmir ki, sözügedən konfliktdən istifadə edib hakimiyyətdə qalan Serj Sarksiyan rejimi Ermənistanı bərbad vəziyyətə salıb. Bu rejim üzündən Ermənistanda iqtisadiyyat iflic vəziyyətinə düşüb. Ölkədə miqrasiya problemi dəhşətli hal alıb və insanlar kütləvi surətdə Ermənistandan qaçır. Digər tərəfdən, Ermənistan təcrid vəziyyətinə düşüb və bu, Qarabağ məsələsi həllini tapmayana qədər daha da dərinləşəcək. Etiraf edilir ki, Ermənistan xalqının üzləşdiyi fəlakət heç zaman bu qədər dəhşətli olmayıb və bu vəziyyət bundan sonra da davam edəcək. Bu fonda Ermənistanın gələcəyini düşünən, ölkənin işğalçılıq siyasətindən imtina etməsinin ilk növbədə Ermənistanın mənafeyinə xidmət etdiyini söyləyən siyasi qüvvələr hesab edir ki, dövlət olaraq gələcəkləri işğala son qoyulmasından asılıdır. Levon Ter-Petrosyan özü isə yenə də bildirir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli Ermənistanın nicatıdır. Hadisələrin gedişi onu göstərir ki, Levon Ter-Petrosyana bağlı qüvvələrin Qarabağ konfiktinə dair mövqeyi hakimiyyət tərəfindən qəbul olunmasa, Ermənistanda sistemli böhran yeni mərhələyə daxil olacaq. Elə bu fonda da Ermənistan cəmiyyətində, dövlətində siyasi kataklizmlər, hakimiyyət-vətəndaş qarşıdurması daha da güclənəcək, ölkənin sürətlə zəifləməsi prosesi daha intensiv xarakter alacaq. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan İrəvan Beynəlxalq İnsan İnkişafı Mərkəzinin sədri Tevan Poqosyan bildirir ki, Qarabağ münaqişəsi Ermənistanı yalnız uğursuzluqlara sürükləyib: "Heç kimə sirr deyil ki, bu konflikt Ermənistanda bir çox məsələlərin, o cümlədən sosial-iqtisadi problemlərin həllinə imkan vermir. Biz nə istədiyimizi və nəyə nail olduğumuzu qiymətləndirmək istəsək, bütün problemlərə uğursuzluq müstəvisində baxmaq olar. Biz Qarabağda tərəfimizdən arzu olunan həll qərarına nail ola bilmədik. Ötən il üçün yeganə əhəmiyyətli müvəffəqiyyətimiz Ermənistan-Avropa Birliyi sazişin imzalanmasıdır. Amma bu addımı son məqsədin nailiyyəti adlandırmaq primitivlik olardı. Nəyin altında imza atırsansa, ona həyat verməlisən. 2018-ci il Ermənistanda effektiv diplomatiyanın həyata keçirilməsi ili olmalıdır ki, Avropa Birliyinin bütün üzv ölkələri müqaviləni təsdiqləsin və biz onlarla birlikdə onun reallaşdırılmasına başlayaq. Daxildə isə əsas vəzifə keyfiyyətli islahatların reallaşdırılması olmalıdır. Amma unutmayaq ki, bu müqavilə Rusiyanın bizə münasibətinə təsir göstərir. Bu münasibət özünü ilk növbədə Qarabağ məsələsində büruzə verəcək. Bizi Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı daha böyük çətinliklər gözləyir. Bizə məlumdur ki, Rusiya Federasiyasında seçkilərdir, Ermənistanda baş nazir seçkiləri keçiriləcək. Bunlar mövzulara və templərə təsir edəcək. Həqiqətdə isə mən inanmıram ki, bizdə irəliləyiş olacaq, əksinə, müxtəlif situasiyalarda vəziyyətin kəskinləşməsinə hazır olmaq lazımdır. Seçkilərdən sonra Qarabağ məsələsində aktivləşmə gözlənir. Amma bu bizim lehimizə olmayacaq". O hesab edir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həll olunmadan Ermənistanın gələcəyi yoxdur.
İndilikdə hesab edilir ki, İrəvan həm beynəlxalq hüquq normaları, həm də Ermənistanın gələcəyi baxımından Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində konstruktiv addımlar atmalıdır. Özü də bunu mümkün qədər tez həyata keçirməlidir, əks halda Qarabağ savaşının yenidən alolanması qaçılmaz olacaq. Yeni müharibə isə Ermənistanın iqtisadi, siyasi, humanitar tənəzzlününün daha sürətli xarakter alması anlamına gəlir. Rusiyalı hərbi ekspert Pavel Felqenhauer də məhz bu mövqedən çıxış edir. O vurğulayır ki, 2018-ci ildə Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı addım atılmasa, müharibə qaçılmazdır və bu müharibə üçün erməni tərəfinin resursları kifayət deyil. Onun sözlərinə görə, Cənubi Qafqaz üçün ən təhlükəli ocaq Qarabağ münaqişəsidir. Bu münaqişənin yenidən baş qaldırması ehtimalı çox yüksəkdir, eyni zamanda bu, Rusiya və ABŞ-ın əməkdaşlıq etdiyi yeganə platformadır: "Vasitəçilik edən ölkələr üçün bu münaqişə hələ də partlayış baş verməməsi üçün seçilməli bir mövzu olaraq qalır. Çünki bu münaqişə naminə hətta vasitəçilər də münaqişə ilə bağlı aralarındakı ziddiyətləri bir kənara qoymağa və tərəfləri münaqişənin həllinə məcbur etməyə tamamilə hazır deyil. ABŞ prezidenti Donald Tramp yeni bir təhlükəsizlik anlayışı ortaya qoyub və bu konsepsiya dünyada qeyri-sabitliyə aparır. Qərb Ukraynanı təhlükəli silahlarla təmin edir.
Lakin Qarabağ məsələsində, hələ ki, ABŞ və Rusiya əməkdaşlıq edir. Bununla belə, onlar konfliktin çözümü üçün əməli addımlar atmasalar, müharibə qaçılmaz olacaq". Felqenhauer müharibənin tərəflər, xüsusən də Ermənistan üçün əlverişli olmadığını, lakin müharibə təhlükəsinin yüksək olaraq qaldığını qeyd edib: "Burada iqtidar elitalar öz iradələrini digər tərəfə diqtə etmək üçün əzm və diplomatik uğur göstərməlidir. Amma eyni vəziyyətdən irəli gələrək demək olar ki, müharibə tərəflər üçün əlverişli deyil, ancaq müharibə təşəbbüsü bəzən elitalardan asılı olmadığına görə bu təhlükə yüksək olaraq qalır". Ekspert qeyd edir ki, ötən illər ərzində Azərbaycan hərbi və iqtisadi resurslarını xeyli artırıb və bu da ona Ermənistan üzərində üstünlüklər vəd edir. O, erməni tərəfinin bunu nəzərə almasının vacib olduğunu da vurğulayıb.
İndilikdə görünən odur ki, ekspertin dediklərini Ermənistanda daha çox Levon Ter-Petrosyan və ona bağlı "Ermənistan Milli Konqresi" nəzərə alır. Sarksiyan rejiminin, hələ ki, əks mövqedə olması Ermənistanı böyük sürətlə fəlakətə doğru aparır. Qlobal və regional əməkdaşlıq üzrə analitik mərkəzin direktoru Stepan Qriqoryan bildirir ki, Sarksiyan iqtidarı meydana real iradə qoyarsa, 2018-ci ildə Qarabağ danışıqlarında irəliləyiş ola bilər.
Ekspert qarşıdakı 6 ayda proseslərin sabit qalacağı və real addımlar atılacağı halda Qarabağ danışıqlarında müsbət irəliləyişin olacağını qeyd edib: "Tendensiyalar dəyişir. Müsbət siqnallar davam etsə, 6 aydan sonra Qarabağ danışıqlarının bərpasını və irəliləyişini görə biləcəyik". Amma o, bunun üçün İrəvanın əməli addımlar atmasının vaciblyini də etiarf edir. Əks vəziyyətdə Ermənistanı uçurumun dibinə salacaq müharibənin başlanması qaçılmaz sayılır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
