Bu gün Azərbaycan üçün ən önəmli məqamlardan biri də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin beynəlxalq gündəmdə davamlı şəkildə diqqət mərkəzində yer almasıdır. Çünki bu hal münaqişənin həllinin aktuallağının dünya gündəmində qalması, eyni zamanda işğalçı Ermənistana qarşı müvafiq tədbirlərin görülməsinin zərurilyini daim ön planda saxlayır.
Son illərin təcrübəsi göstərir ki, Azərbaycan qyed olunan səpkidə istəklərinə nail olmağı bacarır. İndi ölkəmizin qatıldığı ən müxtəlif tədbirlərdə Ermənistanın işğalçı siyasətinə xüsusi olaraq toxunulur, bu təcavüzkar siyasətin aradan qaldırılmasının önəmi getdikcə daha çox vurğulanır.
Heç şübhəsiz, Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı sonuncu vacib beynəlxalq tədbir Vyanada ATƏT Xarici İşlər Nazirləri Şurasının iclası oldu. Burada yenə Azərbaycanın əvvəldən göstərdiyi səylərin nəticəsi olaraq konfliktlə bağlı daha bir bəyanat qəbul olundu. ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədri olan ölkələrin Vyanada Nazirlər Şurasında iştirak edən nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri, Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov, ABŞ dövlət katibi Reks Tillerson və Fransanın ATƏT yanında daimi nümayəndəsi Veronika Roger Lacanın yaydığı birgə bəyanatda deyilir ki, həmsədr ölkələr Helsinki Yekun Aktı və orada göstərilən ərazi bütövlüyü, bərabər hüquqluluq və xalqların öz müqəddəratını təyin etmə prinsiplərini əsas götürərək Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli üçün vasitəçilik missiyasında birgə mövqedən çıxış etdiklərini bir daha təsdiq edir. Düzdür, ilk baxışda bu bəyanatı əvvəlkilərdən nəyə görəsə fərqləndirmək çətindir. Yəni burada da həmişəki yanaşma tərzi meydana qoyulub. Amma məsələnin maraqlı tərəfi Qarabağ münaqişəsinin özünün gündəmdən çıxması üçün erməni tərəfinin səylərinin yenə puç olmasıdır. Erməni politoloq Aram Armatuni bu xüsusda çox maraqlı məqamlara toxunur: “Dağlıq Qarabağ məsələsində illərdir gərgin bir diplomatiya savaşının yaşanması da özünü qabarıq formada büruzə verir. Amma bu sahədə də ötən illər ərzində vəziyyətin Ermənistanın lehinə olduğunu söyləmək mümkün deyil. Biz Azərbaycana bu məsələdə uduzuruq və Qarabağ məsələsində Bakının mənafelərini təmin edən yeni-yeni sənədlərin qəbulu da bunun təsdiqidir. Azərbaycan fəal iş apardığı halda bizim diplomatik korpuslar yerində sayır. Nəticə də odur ki, proseslər Azərbaycanın istədiyi məcrada inkişaf edir. Kiyevdə Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (QDİƏT) Parlament Assambleyasının 50-ci Baş Assambleyasının iclasında baş verənlər bunun təsdiqidir. Bizim Ermənistan nümayəndə heyəti assambleyanın iclasını boykot etdi. Amma bu səhv addım idi. Nəticədə də Azərbaycanın maraqlarına uyğun bir bəyannamə qəbul olundu“. Xatırladaq ki, həmin bəyannamədə ərazi bütövlüyü məsələsi ön planda yer alır. Bu xüsusda deyilir: “QDİƏT dövlətlərinin BMT, ATƏT, AŞPA və Avropa Parlamenti kimi beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən tanınmış ərazi bütövlüyünün bərpası üçün səy göstərilməlidir”. Aram Armatuni Vyanada ATƏT Xarici İşlər Nazirləri Şurasının iclasını da eyni prizmadan qiymətləndirir.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, həmin iclasdan sonra Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov bir sıra maraqlı açıqlamalar verdi. Burada qəbul olunan bəyanatla bağlı o qeyd etdi: "Qəbul etdiyimiz bəyanatda Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin əsaslanmalı olduğu prinsipləri təsdiqlədik. Bəyanat digər həmsədr ölkələrin nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri ilə birlikdə qəbul edilib. Kollektiv yanaşma tərəflərin qəbul etdiyi, amma praktik addımlara yönləndirilməmiş nizamlama prinsiplərini əks etdirir. Bu sadə iş deyil, amma biz bununla məşğul olmağa davam edirik”. Nazir onu da vurğulayıb ki, hər bir münaqişədə hazırda prioritetin nələr olduğunu başa düşmək lazımdır: “Eyni zamanda ümumi yanaşmaları müəyyən etmək lazımdır. Bu sırada ilk növbədə münaqişə tərəfləri arasında birbaşa dialoq yer alır ki, bu da Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində mövcuddur. Amma təəssüf ki, bu hələlik ciddi irəliləyilş göstərmir. Amma bu il dialoqun prezidentlər və XİN rəhbərləri səviyyəsində baş tutması, fikrimizcə, müsbət haldır”.
Bu açıqlamadan da göründüyü kimi, diplomatik müstəvidə Qarabağ məsələsi ilə bağlı fəallıq davam edəcək. Eyni zamanda, bunlar fonunda Azərbaycan üçün maraqlı məqamlardan biri təkcə ATƏT yox, digər qurumların da məsələni hər zaman xüsusi diqqət mərkəzində saxlamasıdır. Avropa Parlamentinin Finlandiyadan olan üzvü xanım Heidi Hautalanın açıqlamaları göstərir ki, bu istiqamətdə də Azərbaycan istəklərinə nail olmaqdadır. Belə ki, Heidi Hautala Avropa Parlamentinin də bundan sonra Qarabağ məsələsini diqqət mərkəzində saxlayacağını vurğulayıb: “Avropa Parlamenti BMT-nin qətnamələrini tanıyıb. Biz parlamentarilər Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üçün sülhməramlı danışıqları dəstəkləməliyik. Bilirəm ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ATƏT-in Mink Qrupuna həvalə edilib. Düzdür, 25 il ərzində bu istiqamətdə bir sıra işlər görülüb. Lakin mən hesab edirəm ki, biz parlamentarilər də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə öz töhfəmizi verməliyik. Bu istiqamətdə aparılan danışıqları dəstəkləməliyik. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli üçün Avropa Parlamentində danışıqların aparılmasının və bu danışıqlara digər tərəflərin cəlb edilməsinin tərəfdarıyam. Misal üçün, vətəndaş cəmiyyətlərinin bu danışıqlarda iştirak etmələri həmin istiqamətdə atılan addımların uğurlu nəticələr verməsində böyük rol oynaya bilər”.
Məsələ ilə bağlı erməni mediası yazır ki, Qarabağ münaqişəsinə daha çox diqqət ayrılması İrəvan üçün məqbul deyil. Çünki Ermənistan məsələnin yalnız ATƏT çərçivəsində qalmasını istəyir. Amma buna nail olmağın mümkünsüzlüyünü də yaxşı görür, çünki Azərbaycan fərqli müstəvidə fəal diplomatik siyasət yürüdür. Burada ermənilərin regionun böyük dövlətləri olan Rusiya, İran və Türkiyənin geosiyasi əməkdaşlığının mümkün nəticələrindən narahatlığı da özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Bu fonda, xüsusən də Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Ermənistanla bağlı ifadə etdiyi fikirlər İrəvanda ciddi narahatlıq doğurub. Belə ki, bu günlərdə Ərdoğan Ermənistanın apardığı yanlış xarici siyasətin onu bütün beynəlxalq və regional iqtisadi layihələrdən kənarda qoyduğunu vurğulayıb. Türkiyə dövlət başçısı açıq mətnlə bəyan edib: "Bizimlə dost olan qazanır, düşmən mövqe tutan isə itirir". Sübut kimi Ərdoğan Gürcüstanın regional iqtisadi və enerji layihələrindən əldə etdiyi maliyyə, iqtisadi və geosiyasi dividendləri xatırladıb. Əslində, əksər erməni ekspertlər Ərdoğanın baş verənlərə obyektiv münasibət bildirdiyini etiraf edir. Bundan başqa, vurğulanır ki, həqiqətən də regional geosiyasi dinamikada son dövrlərdə seçilən əsas məqam Rusiya, Türkiyə və İran arasında geosiyasi məsələlərdə müəyyən əməkdaşlıq formatının ərsəyə gəlməsi və hər üç dövlətin Bakı ilə yüksək münasibətləridir. Doğrudur, sözügedən üç ölkənin əməkdaşlığı hələlik başlıca olaraq Yaxın Şərqə aiddir. Lakin hər kəsə aydındır ki, bu üç böyük dövlət gec və ya tez Cənubi Qafqazda da geosiyasi əməkdaşlıq məsələlərini danışacaq. Onlar problemi kənar qüvvələrin müdaxiləsi olmadan həll etməkdə maraqlıdır. O halda Ermənistanın niyə narahatlıq keçirdiyi də aydın olur. Çünki hər üç dövlət birmənalı olaraq münaqişənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll edilməsinin tərəfdarıdır. İran və Türkiyənin mövqeyi tam başadüşüləndir. Rusiya da rasional düşünən dövlətdir və anlayır ki, qonşuluqda yerləşən dövlətin ərazi bütövlüyünü dəstəkləməsə, öz daxilində çoxlu sayda analoji problemlə qarşılaşa bilər. Beynəlxalq qanunlar da BMT-nin hər bir üzvünün ərazi bütövlüyünün təmin edilməsini birmənalı qəbul edir. Bu səbəbdən Rusiya heç bir halda risqə getməz. Digər tərəfdən, Türkiyənin Qarabağ məsələsində bu ölkəyə təsirlərinin artmaası da özünü qabarıq şəkildə göstərir. Ermənistanın “168 Jam” qəzetinə müsahibəsində ABŞ-ın keçmiş dövlət katibi Ceyms Beykerin Sovet İttifaqı millətləri üzrə müşaviri olmuş, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (MKİ) təhlilçisi Pol Qobl da bildirir ki, Türkiyənin hazırda Qarabağ konfliktinin həllində iştirakı gedərək artır: “Türkiyənin addımlarını proqnozlaşdırmaq çətindir. Ona görə də o, Rusiyadan Qarabağdakı monopoliyasını ala bilər. Türkiyə bundan sonra da prosesə müdaxiləyə cəhd edəcək. Bu müdaxilə yalnız aprel hadisələrinə bənzər hallarda ola bilər. Daha dəqiq desək, toqquşmalar olsa, müdaxilə edə bilər, danışıqlar prosesi isə Rusiya və ABŞ-ın təsiri altındadır. Amma artıq Türkiyənin bu məsələdə Rusiya vasitəsilə müdaxilə imkanlarını artması müşahidə olunur. İndilikdə isə prezidentlər və nazirlər görüşməli, Minsk Qrupu çalışmağa davam etməlidir ki, başqa ölkələrdə separat təşəbbüslərin effektivliyi azalsın. Rusiya bundan sonra da Azərbaycanı əldə etməyə cəhd edəcək, ona görə də diqqətli olmaq lazımdır. Hər halda, Ermənistan baş verənlərdən nəticə çıxarmalıdır”.
Digər ekspertlər də qeyd edir ki, Cənubi Qafqaza yaxın olan Yaxın Şərqdə baş verən hadisələrin məntiqi də rəsmi İrəvanı narahat edir. Çünki aydın görünür ki, Qərbin bütün cəhdlərinə baxmayaraq, Türkiyə həmin məkanda öz marağını sona qədər müdafiə etməkdə qərarlıdır. Ankara terrorla mübarizəni getdikcə daha da gücləndirir və uğurlar əldə edir. bu fonda onun Rusiya və İranla yaxınlaşması da geniş vüsət alır. Rusiya Siyasi və İqtisadi Əlaqələr Agentliyinin aparıcı analitiki Mixail Neyjmakov bildirir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllində Rusiya, İran və Türkiyənin əməkdaşlığı həqiqətən də müəyyən nəticələr verə bilər. Ekspert yaxın tezlikdə bu dövlətlərin Qarabağ məsələsinə daha çox diqqət ayıracağını da vurğulayır. Onun sözlərinə görə, buna əsas səbəb həmin dövlətlərin Suryia problemini həll etmələridir. Bütün bunlar isə Qarabağ məsələsinə daha çox oyunçunun cəlb olunmasını istsina etmir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
