ABŞ-ın Qüds şəhərini İsrailin paytaxtı kimi tanıması, əvvəldən də gözlənildiyi kimi, İordan çayının qərb sahilində münaqişənin yenidən alovlanmasına səbəb olub. Belə ki, minlərlə fələstinli Xevron şəhərində etiraz aksiyasına çıxıb. Qüds, Vifliyem, Rəmallah və Qəzza bölgəsində də aksiyaçılarla İsrail hərbçiləri arasında toqquşma baş verib. Nəticədə ölən və yaralananlar var.
Qarşıdurmanın qarşıdakı günlər ərzində daha da böyüməsi gözlənir. Məhz belə bir vaxtda Fələstin administrasiyasının rəhbəri Mahmud Abbas Qüdsü və işğal altında olan digər əraziləri azad etmək üçün fələstinliləri silahlı müqavimət göstərməyə çağırıb. O, xalqa müraciətində qeyd edib ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın qərarının heç bir hüquqi əsası yoxdur.
Ümumiyyətlə, Trampın qərarı, belə demək olarsa, bütün dünyanı silkələyib və həm də beynəlxlaq miqyasda yeni bir geosiyasi vəziyyətin yaranmasına səbəb olub. Proqnozlara görə, bu qərar ilk növbədə İsrail və Fələstin arasında qarşıdurmanı daha da kəskinləşdirəcək. İkincisi, müsəlman dünyasında ABŞ-ın mövqelərini kəskin dərəcədə zəiflədəcək. Belə vəziyyətdən Rusiyanın öz lehinə istifadə etməsi qaçılmaz sayılır. Artıq Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla telefon danışığı zamanı Rusiya dövlət başçısı Vladimir Putin Trampın qərarının bölgədə sülh və sabitliyə mənfi təsir göstərəcəyini bildirib. Dekabrın 13-də İstanbulda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv ölkələrin fövqəladə iclası keçiriləcək. Burada ABŞ-ın addımlarına qarşı konkret cavab tədbirlərinin görülməsi gözlənir. Ümumiyyətlə, cavab tədbirləri fonunda müsəlman dünyasının Rusiya ilə daha çox yaxınlaşması, ABŞ-la isə əksinə, münasibətlərdə məsafə saxlaması gözlənir. Bu isə ilk növbədə Yaxın Şərqdə ABŞ üçün ciddi zərbə demək olacaq. Digər tərəfdən o da maraqlıdır ki, Avropa ölkələri də bu məsələdə ABŞ-ın mövqeyini kəskin şəkildə qınayır. Yəni ABŞ qeyd olunan məsələdə faktiki olaraq təklənib.
İndilikdə ABŞ-ın addımlarına qarşı tədbirlərin görülməsində qardaş Türkiyənin lider mövqeyə yüksəlməsi də aydın görünür. Məsələ ilə bağlı Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan dünya ölkələrinə növbəti dəfə müraciət edib: “Qüdsün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qərarları ilə müəyyən edilmiş hüquqi statusunu dəyişdirəcək istənilən addımdan uzaq durulmalıdır. Şəxsi istəklərə görə sayı milyarddan çox olan müsəlmanların taleyi ilə oynamağa heç kimin haqqı yoxdur. Mən Trampın bəyanatı ilə əlaqədar nəinki İslam ölkələrinin, eyni zamanda Qərb ölkələrinin liderləri və Roma papası ilə telefon danışıqları aparıram. Çünki bu mövzu nəinki müsəlmanlara, hamıya aiddir”. Onun sözlərinə görə ABŞ Qüdsə dair BMT-nin indiyə qədər heç kimin pozmadığı 1980-ci il qərarını tapdalayıb: “Trampın nə etmək istədiyi aydın deyil. O, hazırda bütün regionu qarışdıran mikser rolunu oynayır. Qüds müsəlmanlar, xristianlar və yəhudilər üçün müqəddəs yerdir. Atılan addım əsasən də bu regionda alışan kibritə bənzəyir. Liderlər münaqişələri alovlandırmamalı, əksinə, sülhü bərqərar etməlidir. Tramp güclü olduğu üçün doğru olduğunu hesab edirsə, yanılır. Güclü olmaq doğru olmaq demək deyil”.
Elə amkrikalı ekspert Frensis Boyl da bildirir ki, Trampın Qüdslə bağlı qərarı bütün dünyada ərəb və müsəlman cəmiyyəti ilə ABŞ-ın münasibətlərinə ağır zərbə vuracaq: “Bu yalnız atəşi körükləyəcək. Düşünürəm, Tramp da bunu dəqiq bilir. Mən qorxuram ki, Trampın indi burada etdiklərinə görə xeyli sayda insan ölsün. Bu, yeni intifadaya (fələstinlilərin İsrail işğalina qarşı başlatdığı müqavimətin adı) gətirib çıxara bilər. 2000-ci ildə başlanan son intifada zamanı təxminən 3 min fələstinli və min israilli həlak olub. Tramp bununla da sivilizasiyaların toqquşmasına rəvac verəcək”. Frensis Boyl hesab edir ki, ABŞ tərəfindən dəstəklənən ərəb və müsəlman dünyasının liderləri ölkələrində qeyri-sabitlik, zorakılığın artması və vətəndaşların etirazı ilə qarşılaşacaq.
Amerikalı hüquqşünas Con Kiqlinin fikrincə, Trampın qərarından Yaxın Şərqdə stabilliyi pozmağa çalışan İŞİD kimi terror təşkilatları öz mövqelərini möhkəmləndirmək üçün istifadə edə bilər. Onun sözlərinə görə, ABŞ İsrail-Fələstin sülh danışıqlarında vasitəçilik rolunu itirəcək. -
Ərəb Amerika İnstitutunun nümayəndəsi Ceyms Zoqbi də ABŞ-ın yanlış addım atdığını bildirir: “Yaraya bir az da duz tökmək istəməzsiniz, çünki bunun nəticələri olacaq. Mən bunun sülh prosesinə son qoyacağını, ya da Amerikanın bir vasitəçi kimi yararsız olduğunu demək istəmirəm. Çünki Amerika artıq bir vasitəçi kimi yararsızdır və sülh prosesi mövcud deyil”.
Xatırladaq ki, Birləşmiş Ştatlar Konqresi ABŞ səfirliyinin Qüdsə köçürülməsi planını hələ 1995-ci ildə qəbul edib. Lakin şəhərin mübahisəli statusu və problemin müsəlman aləmi üçün həssaslığı səbəbindən Amerikanın bütün prezidentləri bu qərarı o vaxtdan indiyədək təxirə salırdılar. Amma artıq Tramp Qüdsü İsrailin paytaxtı kimi tanıdığını elan edib. O, həmçinin, Amerika səfirliyinin Təl-Əvivdən bu şəhərə köçürülməsi barədə sənəd imzalayıb. Onu da bildirək ki, 1949-cu ildən İsrail Qüdsü paytaxt elan edib. 1967-ci ildən İsrail məlum “altıgünlük müharibə“dən sonra şəhərin bütün ərazisinə nəzarət edir. Şəhərin şərq hissəsi üzərində İsrailin suverenliyi, eləcə də şəhərin bütövlükdə İsrail paytaxtı kimi statusu beynəlxalq ictimaiyyətin əhəmiyyətli hissəsi tərəfindən tanınmayıb. Bütün xarici səfirliklər Təl-Əvivdə yerləşir. 1980-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası 478 nömrəli qətnamə qəbul edib. Bu qətnamədə İsrail parlamentinin Qüdsü İsrail paytaxtı adlandırması haqqında qərarı qanunsuz adlandırılılıb. Amma ABŞ bütün bunların üzərindən xətt çkir və görünən odur ki, özünü də təklənmiş duruma salır.
Tahir TAĞIYEV
