Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla tənzimlənməsi üçün Vyanada daha bir addım atıldı. Burada Azərbaycan xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarovun ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin iştirakı ilə Ermənistan xarici işlər naziri Edvard Nalbandyanla növbəti görüşü keçrildi. Qeyd edək ki, görüşdə ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrləri Endryu Şefer, Stefan Viskonti, İqor Popov və ATƏT-in fəaliyyətə olan sədrinin şəxsi nümayəndəsi Anjey Kaspşik də iştirak edib.
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanma məsələsinin müzakirə olunduğu görüşün detalları barədə ətraflı məlumat verilmir. Sadəcə o məlumdur ki, nazirlər gələn ay yenidən bir araya gələcəklər. Bunu Xarici İşlər Nazirlyinin mətbuat xidmətinin rəhbəri Hikmət Hacıyev də təsdiq edir.
Hikmət Hacıyev onu da bildirib ki, xarici işlər nazirlərinin növbəti görüşü 2018-ci ilin yanvarında keçiriləcək. Onun sözlərinə görə, dekabrın 6-da ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri və ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədrinin xüsusi nümayəndəsi Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri ilə ayrı-ayrılıqda görüşlər keçiriblər. Sonra həmsədrlər və ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədrinin şəxsi nümayəndəsinin iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərlərinin görüşü təşkil edilib. H.Hacıyev vurğulayıb ki, görüşdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üzrə danışıqlar masasında olan təkliflərlə bağlı intensiv və konkret müzakirələr aparılıb. İntensiv və substantiv danışıqların davamı kimi 2018-ci ilin yanvar ayının ikinci yarısında xarici işlər nazirləri səviyyəsində növbəti görüş keçirilməsi barədə razılıq əldə olunub: "Azərbaycanın xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov görüşün pozitiv və konstruktiv şəkildə keçdiyini bildirib". Bu məlumatlardan aydın olur ki, Azərbaycan tərəfi Vyana görüşündən razı qalıb və nazirlərin gələn ay təkrar bir araya gəlməsi hansısa razılığın ola biləcəyini istisna etmir. Görünən odur ki, bunun üzərində intensiv iş gedir. Elə Ermənistanda da bu xüsusda maraqlı fikirlər səslənməkdədir. Erməni ekspert Aleksandr Arzumanyan bildirir ki, Ermənistan hakimiyyəti Qarabağa məsələsində güzəştə getməyə hazırdır. Onun sözlərinə görə, Qarabağda yaşayan ermənilər təhlükə altındadır: “Bu baxımdan, hökumət nəsə etmək məcburiyyətindədir. Biz indiyə qədər təhlükəsizlik məsələsində Rusiya ilə tərəfdaşlıq edirdik. İndi isə vəziyyət dəyişib, Moskva ilə münasibətlər əvvəlki kimi deyil. Rusiya bizi güzəştlərə vadar edir və münaqişənin həlli planını Kremlin özü təqdim edir”. Ekspert hesab edir ki, Qarabağ məsələsində hər hansı güzəşt olmasa, bu, Serj Sarkisyan hakimiyyətinin sonu olacaq. Çünki Rusiya da daxil olmaqla, beynəlxalq güclər məsələnin həlli istiqamtəində addımlar atılmasını istəyir: ”Moskva İrəvanın Avropa Birliyi və NATO ilə yaxınlaşmasını qısqanclıqla və narazılıqla qarşılayır. Ekspert dairələri tərəfindən kəskin rəylər bunun sübutudur. İndi cəza tədbiri üçün Qarabağ kartının işə salınması qaçılmazdır. Əslində, bu kart işə salınıb və Ermənistana təzyiqlər var. İrəvanın buna müqavimət göstərməsi mümkünsüzdür”.
Digər erməni ekspert erməni ekspert Armen Badalyan isə bildirir ki, əslində, məsələnin sülh yolu iəl həlli Ermənistan üçüq çox vacibdir: ”Çünki müharibə aparmağa Ermənistanın iqtisadi, hərbi resursu kifayət etmir. Hakimiyyət bu sahədə çox acınacaqlı bir vəziyyət yarada bilib. Ordu ilə bağlı, təəssüf ki, müsbət fikirlər səsləndirmək mümkün deyil. “Hərbi xidmət və hərbi xidmətin statusu haqqında” qanun layihəsinə qarşı tələbələrin aksiyası da bunu göstərdi. Hər halda, danışıqlara daha çox diqqət yetrilməlidir”. Bu arada maraq doğuran daha bir məqam Ermənistan parlamentində “Məcburi hərbi xidmətdən yayınan vətəndaşlar haqqında” qanun yenidən gündəmə gəlməsidir. Hesab edilir ki, bu da erməni ordusunda ağır vəziyyətin daha bir real təzahürüdür. Məlumata görə, erməni deputatlar Karine Açemyan, Qalust Saakyan, Vaqe Enfiacyan və Avqan Vardanyan bu qanunun işləmə müddətinin 2019-cu ilin 31 dekabrına qədər uzadılmasını təklif edib. Müzakirələrdən sonra qanunun tətbiqinin uzadılması təklifi qəbul olunub. Qanuna görə, Ermənistandan kənarda yaşayan hərbi xidmət keçməmiş vətəndaşlara qarşı cinayət işi açılır və onlar axtarışa verilir. 27 yaşına qədər olan hərbi xidmət keçməmiş şəxslər qanunu pozduqlarına görə məsuliyyətə cəlb olunurlar. Hərbi xidmətdən yayınmış vətəndaşların həbsxanaya düşməməsi üçün yeganə yol bunun müqabilində pul ödəməkdir. Bu qanun 2003-cü ildə qəbul edilib. Statisikaya görə, 2004-cü ildə bu qanundan 9147 vətəndaşa qarşı istifadə olunub. Ötən müddət ərzində hərbi xidmətdən yayınmağa görə həbs olunmaqdan xilas olmaq istəyən ermənilər Ermənistan büdcəsinə 10 milyard dramdan artıq pul ödəyib. Lakin hazırda 12 min erməni hərbi xidmətdən yayınmaya görə axtarışa verilib. Erməni jurnalist Avetisa Babacanyan yazır ki, qanunun işləmə müddətinin uzadılması axtarışda olan vətəndaşların pul ödəyərək məsuliyyətdən xilas olmasına imkan yaradır: “Lakin əvvəlki dövrdən fərqli olaraq, bu gün xaricdə olan ermənilər özləri gəlmir, əvəzində onların səlahiyyətli nümayəndəsi pulu gətirərək axtarışı ləğv edirlər. Bu o deməkdir ki, hakimiyyət bu insanların Ermənistana qayıdışında maraqlı deyil, əvəzində pulun ödənməsində maraqlıdır. Digər tərəfdən, ödənməsi vacib olan pulun da məbləği ikiqat artıb. Əgər əvvəllər hərbi xidmətdən yayınmaya görə axtarışa verilən xaricdəki erməni məsuliyyətdən azad olmaq üçün 100 000 dram ödəməli idisə, bundan sonra 200 000 dram ödəyəcək. 12 min erməni bu pulu ödəyərsə, bu 3 milyon 600 min dram deməkdir”. Parlamentdə qanunun müzakirəsi zamanı erməni deputatların çıxışları da diqqət çəkir. Deputat Karine Açemyan parlamentdə sübut etməyə çalışıb ki, bu qanunun tətbiqi xeyirxah addımdır. Onun sözlərinə görə, guya çoxsaylı ermənilər pul ödəyərək axtarışdan xilas olmaq və istədikləri vaxt evlərinə gəlmək istəyir. Ermənistan müdafiə nazirinin müavini isə bu qanunun orduda xidmət etməkdən yayınmaya kömək edəcəyini qeyd edərək, yumşaq şəkildə etirazını bildirib. əYelk” fraksiyasının üzvü Edmon Marukyan isə qanuna etiraz edib: “Biz ümumiyyətlə, pul ödəyərək hərbi xidmətdən azad olmaq imkanından imtina etməliyik. Bu insanlar orduda xidmətə çağırılmalıdır. Çünki onların xidməti hazırkı situasiyada ordu üçün vacibdir. Lakin görünür, hakimiyyət pulu çox istəyir. Bu insanlar əslində Ermənistana qayıtmağı arzu etmirlər”. Jurnalist A.Babacanyan da qeyd edir ki, qanunun işləmə müddətinin uzadılmasının səbəbi büdcəyə gələcək puldur: “Bu qanundan kim istifadə etməlidir? 12 min insanın bir qismi Avropa İttifaqına üzv dövlətlərdə, yaxud ABŞ-da yaşayır. Onlar qaçqın statusu ilə oraya gediblər. Əgər qaçqın statusu varsa, deməli onlar getdikləri ölkələrdə vətəndaşlıq hüququ alıblar, yaxud da alacaqlar. Yəni onlar üçün bu qanun maraqlı deyil və çətin ki, 6000 avro ödəyərək Ermənistana rahat şəkildə gəlmək istəyən tapılar. Bu qanundan ən çox əziyyət çəkən Rusiyada yaşayan ermənilərdir. Rusiyada yaşayan və hərbi xidmətdən yayınmaya görə axtarışa verilən erməni gənclər bu ölkədə vətəndaşlıq ala bilmir. Çünki vətəndaşlıq üçün müraciət edəndə, onların axtarışda olduğu üzə çıxır. Buna görə də onlar qeyri-qanuni işləyirlər. Lakin onlar da Rusiyada vətəndaşlıq almaq üçün Ermənistan büdcəsinə 7200 dollar ödəməyəcək. Ola bilər ki, kimlərsə bu məbləği ödəsin, lakin əksəriyyət bunu etməyəcək”. Erməni jurnalist əlavə edir ki, bu qanun Ermənistandakı situasiyanı əyani şəkildə göstərir: “Təsəvvür edin, Rusiyada işləyən iki erməni gəncin birinin pulu var, digərinin yox. Pulu olan məbləği ödəyib, məsuliyyətdən xilas olacaq. Pulu olmayan isə birbaşa həbsxanaya göndəriləcək. Bu o deməkdir ki, Ermənistan kasıblar üçün deyil və zənginlər azadlıqda, kasıblar həbsxanadadır”. Bundan başqa belə bir məqama da diqqət çəkilir ki, baş verənlər hakimiyyətin ordunu dağıtmaqda maraqlı olduğunu əyani şəkildə göstərir. Elə erməni ekspert Qranuş Xaratyan da məsələyə bu prizmadan yanaşır. Onun sözlərinə görə, orduda acınacaqlı vəziyyət fonunda hakimiyyət Qarabağ məsələsində diqqəti danışıqlara yönəltməlidir. Çünki bu ordu ilə hakimiyyətin heç nəyə nail ola bilməyəcəyini Azərbaycanda da yaxşı bilirlər: "Bizdə Qarabağ klanı hakimiyyətə yalnız varlanmaq məqsədi kimi baxır. Bu səbəbdən orduya ayrılan pulların da böyük hissəsi mənimsənilir. Ermənistanda bunlar nəticəsində bir qrup həddən çox varlanıb. Amma ümumi götürdükdə, ölkədə yoxsulluq mental xarakter daşıyır. Yoxsulluq səviyyəsi, BMT-nin standartlarına görə, gündəlik gəliri 2 dollar olanlardır. Ölkənin 50% əhalisinin gəliri gündəlik olaraq 2 dollardan bir az aşağıdır. 25% insanın gəlirlərini isə ancaq dövlət müavinəti təşkil edir. Ölkə gəncliyinin 70%-i öz gələcəyini xaricdə görür. Belə vəziyyətdə bizim Qarabağ siyasətimizin iflasa uğraması təbii qarşılanmalıdır".
Eyni mövqeni digər erməni ekspert Sarkis Artsruni də bölüşür. Onun sözlərinə görə, hakimiyyəti Qarabağ məsələsindən çox pul düşündürdüyündən, Qarabağ məsədlsinəd vəziyyət Azərbaycanınn lehinə dəyişib: “Ermənistanda hökumətin adamları ölkədən pul çıxarırsa, demək ölkədə böhran pik həddə çatıb. Bu vəziyyətdə onların yadına Qarabağ ümumiyyətlə düşmür. Ermənistanda hökumətə bağlı olan insanlar var. İndi Ermənistanda hökumətin adamları ölkədən pul çıxarır. Digər tərəfdən, biz açıq soyğunçuluğu müşahidə edirik. Beynəlxalq tədqiqatçıların açıqlamalarına əsasən, Robert Köçəryan və Serj Sarkisyan hakimiyyətdə olduğu müddət ərzində ölkədən 10 milyard dollara yaxın pul çıxarılıb. Bu isə ölkənin ümumi xarici borcuna bərabərdir. Korrupsioner məmurların xaricdəki biznesi üçün ölkə qarət olunur. Özlərini də pərdələmək üçün Qarabağ məsələsindən istfiadə edirlər”. Bütün bunlar fonunda Ermənistanın Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı Azərbaycanın şərtlərini qəbul etməsi də qaçılmaz sayılır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
