Rusiyadan gələn bütün xəbərdarlıqlara rəğmən, Ermənistan Avropa ilə münasibətlərini yeni səviyyədə inkişaf etdirməkdən geri çəkilmək niyyətində olmadığını göstərdi. Söhbət işğalçı ölkənin “Şərq Tərəfdaşlığı” proqramı çərçivəsində Avropa İttifaqı (Aİ) ilə əməkdaşlığını genişləndirmək niyyətindən gedir.
Ermənistan Avropa ilə münasibətlərini yeni səviyyəyə qaldırmaqda israrlı olduğunu bəyan edir. Artıq bu məqsədlə Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan Belçika Krallığına səfər edib. Brüsseldə keçirilən “Şərq Tərəfdaşlığı” sammitində iştirak edən Sarkisyanın səfəri çərçivəsində Ermənistan və Avropa İttifaqı arasında noyabrın 24-də yeni sazişim imzalanması gözlənir. Ekspertlər hesab edir ki, Avropa İttifaqı bu sazişlə Ermənistanı Rusiyanın təsirindən çıxarmaq niyyətindədir. Qeyd edək ki, əslində Sarkisyanın, 2013-cü ildə olduğu kimi, son anda Brüsselə getməyəcəyi və sazişdən imtina edəcəyi gözlənirdi. Lakin onun geri çəkilmək istəmədiyi görünür. Bundan əvvəl erməni siyasi ekspert Tevos Arşakyan çox açıq mətnlə bildirmişdi ki, Rusiya Ermənistanı Avropa İttifaqı ilə saziş imzalamaqdan imtinaya məcbur edə bilməsə, Moskva Qarabağla bağlı yeni planını Azərbaycana təqdim edəcək: “İnformasiyalar var ki, Vladimir Putinlə Serj Sarkisyan Moskva görüşündə bəzi detallar üzrə razılığa gələ bilməyib. Xarici işlər naziri Sergey Lavrov məhz həmin detalların müzakirəsi üçün İrəvana gəlib. Amma o da Ermənistanı Avropa İttifaqı ilə saziş imzalamaqdan döndərə bilmədi və Moskva tezliklə Azərbaycanın maraqlarının təmin olunduğu Qarabağ üzrə “Putinin yeni planı”nı təqdim edəcək”. Təbii ki, proseslərin bu cür inkişafı Azərbaycanın maraqlarına uyğundur. Elə Ermənistan mediası da Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və digər aspektlərdə ölkəni yaxşı heç nəyin gözləmədiyini yazır. “Lragir“ portalı bu xüsusda bildirir ki, Azərbaycana və Ermənistana Rusiyanın xarici işlər naziri Serqey Lavrovun rəsmi səfəri başa çatsa da, son hadisələr fonunda bu səfərin ciddi nəticələri olacaq: “Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov əvvəlcə Bakıya, daha sonra İrəvana səfər etdi. Onun İrəvan səfərinin məqsədi Qarabağ ətrafındakı rayonların Azərbaycana qaytarılmasıdır“. Elə erməni siyasi şərhçi Vigen Petrosyan da yazır ki, Rusiya Ermənistandan Qarabağ ətrafındakı rayonların bir neçəsini azad etməyi istəyir: “Lakin vəziyyət daha mürəkkəb və kədərlidir, təbii ki, Ermənistan üçün. Nazirlər Kabineti və Prezident Aparatındakı mənbələrimiz Lavrovun İrəvan səfərinin bəzi detallarını açdı. Onların dediklərinə görə, Lavrov və Sarkisyan arasında bağlı qapılar arxasında keçirilən görüşdə müzakirələr olduqca gərgin olub. Məsələ ondadır ki, Moskva Avrasiya İqtisadi İttifaqının iki üzvü – Qazaxıstan və Qırğızıstan arasında münaqişənin nəticəsində ittifaqın reytinqini sürətlə düşməsindən narahatdır. Putin bu ittifaqa böyük güc sərf edib, buna görə də Astana və Bişkekin mübahisələrinin ümumi imicə zərər verməsini qəbul etmir. Xüsusilə bunun Rusiyada prezident seçkiləri ərəfəsində baş verməsi qəbuledilməzdir. İttifaqın imicinin yüksəldilməsi üçün Rusiya Azərbaycanın Avrasiya İqtisadi İttifaqına qəbul edilməsi variantı üzərində düşünür. Bakı bunun qarşılığında öz şərtlərini irəli sürdü. “Biz işğal edilmiş Qarabağ ətrafındakı rayonlardan ilkin olaraq beşi azad ediləcəyi təqdirdə ittifaqa giriş haqda düşünə bilərik”. Bakının ilkin şərti budur. Lavrov Bakıda Azərbaycan Prezidenti ilə görüşəndən sonra Kremlə zəng etdi və böyük ehtimalla bu şərtlərlə razılaşdılar. Kremldən dəqiq göstərişlər alan Lavrov İrəvana gəldi və Sarkisyanla ağır danışıqlar aparıldı. İttifaqa hansısa ölkənin daxil edilməsi yalnız bütün üzv ölkələrin razılığı ilə mümkündür. Lavrov qapalı görüşdə Sarkisyana Azərbaycanın ittifaqa üzv olmasına razılıq verməyi və bunun baş tutması üçün rayonların azad edilməsi haqda Kremlin ultimatumunu çatdırdı”. Mənbələr həmçinin qeyd edir ki, Lavrov Sarkisyandan noyabrın 24-də Avropa İttifaqı ilə saziş imzalamaqdan imtina etməyi tələb edib: “Lavrov Sarkisyana bildirdi ki, Kreml Qarabağ ətrafındakı rayonların beşini yox, iki, yaxud üçünü də qaytara bilər. Yalnız o şərtlə ki, Ermənistan Avropa İttifaqı ilə sazişdən imtina etsin. Sarkisyanın etirazları heç bir işə yaramadı. Onun Lavrovla görüşdən sonra qızarmış üzü də hər şeyi nümayiş etdirirdi”. İndi isə Sarkisyanın “Şərq Tərəfdaşlığı” proqramı çərçivəsində Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığı genişləndirmək niyyəti Kremli daha çox qəzəbləndirir. Ermənistanın “168 Jam” qəzeti də bildirir ki, hadisələrin inkişafı Ermənistanın xeyrinə deyil: “Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov Bakı və İrəvana Qarabağ konfliktinin həlli üçün gəlmişdi.
Mənbəmizin məlumatına görə, erməni tərəfi Rusiyanın həll planlarına yox deyə bilmir. Həmin plan isə Qarabağın Azərbaycana qaytarılmasını nəzərdə tutur”. Rusiya Siyasi və İqtisadi Əlaqələr Agentliyinin aparıcı analitiki Mixail Neyjmakov da eyni mövqeni bölüşür: "Çoxları Sergey Lavrovun regiona səfərinə böyük ümidlər bağlayırdı. Buna baxmayaraq, bu səfər zamanı nəinki Rusiya xarici işlər nazirinin bəyanatları, həm də digər maraqlı oyunçuların bu turnedən əvvəlki atmacaları göstərir ki, maraqlı dövlətlərin nümayəndələri Qarabağ məsələsində yüksək gözləntilər yaratmaq istəmirlər. Amma Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə oyunları da indi vəziyyəti dəyişir və pərdə arxasında ciddi proseslər gedir. Ermənistanın cəzalanması üçün bəzi rayonların Azərbaycana qaytarılmasının yəqin ki, şahidi olacağıq". O, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın "cənab Putin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzrə irəliləyişlərə nail ola bilər" barədə bəyanatını da xatırladıb. Analitik ehtimal edir ki, noyabrda Qarabağ problemi üzrə ciddi diplomatik fəallıq da əbəs deyil. Onun sözlərinə görə, intensiv diplomatik təmaslar və son geosiyasi proseslər sürətli nəticəni istsina etmir: "Çox vaxt bu cür fəallıq diplomatların və dövlət başçılarının digər xarici siyasət oyunçularına təşəbbüsü verməmək istəyindən irəli gəlir. Rusiya da Qarabağ məsələsində təşəbbüsü əldən vermək istəmir. Buna görə də həll istiqamətində müəyyən addımlar ata bilər". Rusiya-Azərbaycan parlamentlərarası dostluq qrupunun rəhbəri Dmitri Savelyev də öz növbəsində bildirir ki, xarici işlər naziri Sergey Lavrovun Bakıya səfəri Azərbaycan və Rusiya arasında strateji tərəfdaşlığın möhkəmləndirilməsi və əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi istiqamətində mühüm addımdır. O bildirib ki, səfər zamanı müzakirə olunan əsas məsələlərdən biri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli idi: "Əminəm ki, yaxın vaxtlarda proses "ölü nöqtə"dən tərpənəcək və mən çox ümid edirəm ki, münaqişə beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq, nəhayət, sülh yolu ilə həll olunacaq".
Digər tərəfdən daha bir maraqlı məqam odur ki, son dövrlərdə Türkiyənin də Rusiyaya Qarabağ məsələsində təsir və təzyiqləri artıb. Qardaş ölkənin dövlət başçısı Rəcəb Tayyip Ərdoğanın bu məsələni iki dəfə Soçidə qaldırmasının bir nəticəsinin olacağı şübhə doğurmur. Rusiyalı tarixçi və analitik Oleq Kuznetsov da bildirir ki, Rusiya Qarabağ münaqişəsini həll etmək üçün İran və Türkiyənin yardımından istifadə edəcək: “Laçın və Kəlbəcər istisna olmaqla, beş rayonun Azərbaycan tərəfinə qaytarılması 1999-cu ildən başlayaraq Rusiya tərəfindən müxtəlif tonallıqla təklif olunur. Mən sizə deyim ki, bəlkə də daha çox. 1999-2016-cı illərdə Ermənistan bu addımı atmağa yaxın idi. 1999-cu ildə İrəvanda olan terror aktından, Nair Unanyanın terror təşkilatının erməni siyasi elitasının 22 nümayəndəsini qətlə yetirməsindən sonra hakimiyyətə Köçəryan– Sarkisyanın “Qarabağ klanı” gəldi. Amma hətta o da 2015-ci ildə Azərbaycana güzəştə getməyə hazır idi. Lakin 2016-cı ilin aprel döyüşləri Kremlin bu təşəbbüsünün reallaşmasına imkan vermədi. Rusiya Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması məsələsində İrəvana daim təzyiqlər göstərir. İndi, Suriyadakı beynəlxalq terrorizmə qarşı mübarizədə nüfuza sahib olduğu bir dövrdə bu daha da kəskinləşib. Lakin bütün dünyanı silah gücünə sülhə məcbur edən “şahin” imici ilə yanaşı, Rusiya həm də beynəlxalq konfliktləri danışıqlar yolu ilə həll edə bilən “göyərçin” obrazına sahibdir. Buna görə də Rusiya indi Dağlıq Qarabağ mövzusuna dair obyektiv səylərini artırır və bundan sonra da artıracaq. İndi Kreml Ön Asiya regionundakı münaqişələrin həllində prinsipial olaraq yeni taktikaya keçib. Bunu Suriyanın timsalında aydın görmək olar. Avropa və Amerika əvəzinə Rusiya Türkiyə və İranla danışıqlar masasına oturdu, onları Suriyadakı sülhün və sabitliyin təminatçısı olaraq seçdi. Mən əminəm ki, bu regional nizamlanma modeli Suriyada özünü doğruldarsa, Qarabağ münaqişəsi ATƏT-in Minsk Qrupunun səyləri nəticəsində deyil, İran, Türkiyə və Rusiya vasitəsilə həlli yolunu tapacaq“. Ekspert qeyd edir ki, hamımız Türkiyənin Azərbaycan, İranınsa Ermənistan üzərində necə bir təsirə sahib olduğunu bilirik: “Rusiya isə Cənubi Qafqaz ölkələri üçün əsas silah tədarükçüsüdür. Yəni yalnız Rusiya, İran və Türkiyə Azərbaycan və İrəvana siyasi yollarla deyil, praktiki təsir göstərə bilir. Qarabağ probleminin yeni mərhələrdə həlli yolu, məncə, məhz bu cür baş tutacaq. İndi İrəvanın dünyada beynəlxalq arenanın sözünü dinləyən normal dialoq qurmaq qabiliyyətinə malik ölkə imici ilə bu konfliktə son qoymaq şansı var. Lakin o, həm də bu tarixi şansı qaçırıb bütün münasibətləri məhv edə bilər, bu isə Ermənistanın taleyi üçün ölümcül olacaq”. Beləliklə, qeyd edilənlər Qarabağ məsələsi ətrafında maraqlı bir vəziyyətin yarandığını göstərir. İndi başlıca məqam yaranmış situasiyanın Qarabağ münaqişəsinin həllini nə dərəcədə tezləşdirəcəyidir. Bu tezləşmə müşahidə olunmasa, konfliktin güc yolu ilə çözümü qaçılmaz olacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
