Ta­rix­də iz bu­ra­xan­lar: Ca­van­şir

Yed­din­ci əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­ca­nın şi­ma­lın­da Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi ye­ni­dən bər­pa olu­nub. Bu döv­lət ta­rix ədə­biy­ya­tın­da Al­ba­ni­ya - Gir­di­man döv­lə­ti ad­la­nır. Bu döv­lə­tin yer­ləş­di­yi Gir­di­man əra­zi­si əv­vəl­lər Qa­zax - Şəm­kir böl­gə­si­ni əha­tə edib. Son­ra­lar Kür ça­yı­nın sol sa­hi­li­nə doğ­ru irə­li­lə­yən Meh­ra­ni­lər öz ha­ki­miy­yə­ti­ni, Göy­çay ça­yı və Gir­di­man ça­yı höv­zə­lə­ri də da­xil ol­maq­la, bü­tün Al­ba­ni­ya­da ya­yıb­lar.

Bu əra­zi­də on­lar Gir­di­man qa­la­sı­nı, Meh­rə­van şə­hə­ri­ni və al­ban mə­bəd­lə­ri­ni in­şa edib­lər. Meh­ra­ni­lər döv­lə­tin pay­tax­tı­nı Qə­bə­lə­dən Bər­də­yə kö­çü­rüb­lər. Bu döv­lət özü­nün ən gö­zəl vaxt­la­rı­nı Azər­bay­ca­nın gör­kəm­li döv­lət ada­mı, müd­rik si­ya­sət­çi və dip­lo­mat, ma­hir sər­kər­də Ca­van­şi­rin ha­ki­miy­yə­ti za­ma­nın­da (642-681-ci il­lər­də) ya­şa­yıb.

Bu za­man Ərə­bis­tan ya­rı­ma­da­sın­da ye­ni və qüd­rət­li döv­lət olan Ərəb döv­lə­ti ya­ran­mış­dı. Bu döv­lət iş­ğal­lar yo­lu ilə öm­rü­nün qü­rub çağ­la­rı­nı ya­şa­yan Sa­sa­ni­lər im­pe­ri­ya­sı­nın var­lı­ğı­nı təh­lü­kə al­tı­na al­mış­dı. Və­ziy­yə­ti be­lə gö­rən Sa­sa­ni hökm­da­rı III Yez­də­gerd ərəb­lə­rə qar­şı mü­ba­ri­zə apar­maq üçün ta­be­li­yin­də olan öl­kə­lər­dən və vi­la­yət­lər­dən or­du tə­ləb edib. O, Ca­van­şi­ri or­du­ya baş­çı tə­yin edə­rək Sa­sa­ni­lə­rə kö­mə­yə gön­də­rib.

Qum səh­ra­la­rı­nı tu­fan ki­mi ke­çib gə­lən 20 min­lik ərəb or­du­su Də­məşq ya­xın­lı­ğın­da igid Azər­bay­can sər­kər­də­si ilə qar­şı­la­şıb. Ta­rix­çi­lə­rin ver­di­yi xə­bə­rə əsa­sən, Ca­van­şir ərəb or­du­su­nun iki sər­kər­də­si­ni aman­sız dö­yüş­də məhv edib, ərəb qüv­və­lə­ri­ni Fə­rat ça­yı ət­ra­fı­na sə­pə­lə­yib. Gü­nə­şin üzü­nü qa­ral­dan aman­sız çar­pış­ma baş­lan­dıq­da, əs­gər­lə­rin ara­sın­da vu­ru­şan fə­da­kar Azər­bay­can oğ­lu özü­nün hey­rət do­ğu­ran vu­ru­şu ilə ha­mı­nı ruh­lan­dı­rıb. Fə­qət Azər­bay­can dö­yüş­çü dəs­tə­lə­ri rə­qi­bin get­dik­cə ar­tan qüv­və­lə­ri qar­şı­sın­da tab gə­ti­rə bil­mə­yib. Bu za­man 7 ye­rin­dən ağır ya­ra­la­nan Ca­van­şir atı ilə Dəc­lə ça­yı­nın lal su­la­rı­na atı­lıb və di­gər sa­hi­lə çı­xıb. Sa­sa­ni şa­hı III Yez­də­gerd Azər­bay­can sər­kər­də­si­nin bu mi­sil­siz igid­li­yin­dən xə­bər tut­duq­da onun­la şəx­sən gö­rüş­mək is­tə­yib. İra­nın ad­lı-san­lı əyan­la­rı qar­şı­sın­da III Yez­də­gerd Ca­van­şi­ri sər­kər­də­lə­rə la­yiq mü­ka­fat­lan­dı­rıb. Ona bay­raq, iki qı­zıl ni­zə, qı­zıl su­yu­na çə­ki­lən iki qal­xan ba­ğış­la­yıb. Bu hör­mət­dən son­ra Ca­van­şir da­ha da şöh­rət­lə­nib.

Bu za­man na­nə­cib Sa­sa­ni za­də­gan­la­rı ərəb­lə­rin qa­ba­ğın­dan qa­ça­raq Al­ba­ni­ya­ya so­xu­lur. On­lar Ca­van­şi­rin vax­ti­lə on­la­ra et­di­yi yax­şı­lıq­la­rı unu­da­raq, na­mərd­cə­si­nə onun tor­paq­la­rın­da qətl və qa­rət­lər tö­rə­dir, Ca­van­şi­rin ana­sı­nı, qar­da­şı­nı və min­lər­lə dinc sa­ki­ni əsir alıb apa­rır­lar. Bu vaxt Gir­di­man qa­la­sın­da olan Ca­van­şir hə­min xə­bə­ri eşi­dib il­dı­rım sü­rə­ti­lə hü­cu­ma ke­çir. O, yol bo­yu qəl­bin­də Sa­sa­ni­lə­rin na­mərd­li­yi­nə tə­əs­süf his­si ke­çi­rə­rək: "Mən 7 il bu na­nə­cib­lər­dən öt­rü Dəc­lə və Fə­rat va­di­lə­rin­də ərəb­lər­lə dö­yüş­düm. Bun­lar isə öz və­tən­lə­ri­ni qo­ru­maq əvə­zi­nə na­mərd­cə­si­nə mə­nim öl­kə­mə so­xu­lub­lar. Mə­nim əziz­lə­ri­mi, sülh­se­vər dinc tə­bəə­lə­ri­mi əsir edib­lər. Bu na­xə­ləf­lə­ri yax­şı­ca cə­za­lan­dır­maq la­zım­dır" - de­yir. Ye­nil­məz sər­kər­də düş­mə­ni haq­la­yıb məğ­lu­biy­yə­tə uğ­ra­dır və əsir­lə­ri xi­las edir. Azər­bay­can ta­rix­çi-sal­na­mə­çi­si Mu­sa Ka­lan­kat­lı "Al­ban ta­ri­xi" ad­lı əsə­rin­də be­lə ya­zır: "Mən doğ­ru­su­nu de­yi­rəm: O, ba­la­la­rı­nı itir­miş ayı ki­mi qə­zəb­lə­nə­rək sü­rət­lə öz doğ­ma di­ya­rı­nın sər­hə­din­dən Kü­rün o ta­yı­na keç­di. Ora­da eh­ti­yat­lı tər­pə­nə­rək so­yuq­qan­lı­lıq­la dö­yü­şə gir­di. Qorx­maz bir dö­yüş­çü ki­mi elə bö­yük igid­lik­lər gös­tər­di ki, ya­ğı­la­rın heç bi­ri ölüm­dən ya­xa qur­ta­ra bil­mə­di".

Ca­van­şi­rin döv­lət­çi­lik fəa­liy­yə­tin­də öl­kə­nin da­xi­li əmin-aman­lı­ğı­nı tə­min et­mək­lə ya­na­şı, uğur­lu xa­ri­ci si­ya­sət ye­ri­də­rək Ərəb, Bi­zans və Xə­zər döv­lət­lə­ri ilə mü­na­si­bət­lə­ri qay­da­ya sal­ma­sı mü­hüm yer tu­tur. O, öl­kə­də dinc qu­ru­cu­luq iş­lə­ri­nə baş­la­maq üçün şə­ra­it ya­ra­dıb. Azər­bay­can ta­rix­çi-sal­na­mə­çi­si Mu­sa Ka­lan­kat­lı ya­zır­dı ki, "O, İbe­ri­ya sər­həd­lə­rin­dən Hun ke­çi­di­nə və Araz ça­yı­na qə­dər əra­zi­lə­rə əsl şah ki­mi əzə­mət­lə hök­mran­lıq edib".

Ca­van­şi­rin ma­hir dip­lo­mat ol­ma­sı onun Ərəb, Bi­zans və Xə­zər döv­lət­lə­ri ki­mi güc­lü qon­şu­lar­la ye­rit­di­yi çe­vik və ar­dı­cıl si­ya­sət­də özü­nü gös­tə­rir. Ta­rix­çi-sal­na­mə­çi onu be­lə mədh edir: "Uca Al­la­hın hök­mü ilə Ca­van­şir şöh­rət və əzə­mət üçün do­ğul­muş­du və Uca Tan­rı bu­gü­nə qə­dər ona hər iş­də şöh­rət sa­hi­bi ol­ma­ğı la­yiq bil­miş­di."

664-665-ci il­lər­də öl­kə­yə so­xu­lan xə­zər­lər Kür sa­hi­li­nə qə­dər irə­li­lə­miş­di­lər. Mü­tə­şək­kil Azər­bay­can or­du­su əks-hü­cu­ma ke­çə­rək xə­zər­lə­ri Al­ba­ni­ya­dan çı­xa­ra bi­lir. Bu ba­rə­də Azər­bay­can ta­rix­çi-sal­na­mə­çi­si Mu­sa Ka­lan­kat­lı be­lə ya­zır: "O gü­nü Ca­van­şir bö­yük qə­lə­bə qa­zan­dı­ğı üçün on­la­ra be­lə söy­lə­di: "Ge­din, Ço­la qa­pı­la­rın­dan (Dər­bənd ke­çi­di­nin ad­la­rın­dan bi­ri) ge­ri qa­yı­dın və bir də bu­ra­ya gəl­mə­yin, çün­ki Uca Tan­rı si­zin gü­cü­nü­zü heç et­miş­dir." Ey­ni za­man­da gənc hökm­dar ba­şa dü­şür­dü ki, xə­zər­lər ki­mi qüd­rət­li və dö­yüş­kən bir qüv­və ilə dinc ya­na­şı ya­şa­maq fay­da­lı­dır, həm də on­lar ey­ni kö­kə ma­lik­dir­lər. Bu za­man Xə­zər xa­qa­nı­nın el­çi­lə­ri Bər­də­yə gə­lə­rək Al­ban hökm­da­rı­nı gö­rü­şə də­vət edir.

Xə­zər xa­qa­nı Kür ça­yı­nın axa­rı­nın şi­mal sa­hil­lə­rin­də or­du­gah qur­muş­du. Ca­van­şir Məş­və­rət Məc­li­si­ni ça­ğı­rır və əyan­la­ra bu ba­rə­də mə­lu­mat ve­rir. Uzun gö­tür-qoy­dan son­ra Məc­lis onun­la gö­rü­şə get­mə­yə qə­rar ve­rir. Yol bo­yu gənc hökm­dar bu gö­rü­şün məq­sə­di­ni gö­tür-qoy edir, xə­ya­lın­da Xə­zər xa­qa­nı ilə apa­ra­ca­ğı da­nı­şıq­la­rın pla­nı­nı cı­zır: "Xa­qa­nın sülh tək­li­fi­ni müt­ləq qə­bul et­mə­li­yəm. De­yir­lər, onun çox ağıl­lı və gö­zəl bir qı­zı var. Bəl­kə elə onun­la ev­lən­mə­yi də xa­qa­na tək­lif edim. Ta­rix­də be­lə "ni­kah dip­lo­ma­ti­ya­sı" hal­la­rı çox olub. Bu yol­la xə­zər­lə­rin tor­paq­la­rı­mı­za bas­qın­la­rı­nın qar­şı­sı­nı al­maq olar".

Bir az­dan at­lı­lar Kü­rün sa­hi­li­nə ye­ti­şir. O bi­ri sa­hil­də xə­zər or­du­ga­hı ay­dın gö­rü­nür­dü. Xə­zər xa­qa­nı Gir­di­man hökm­da­rı­na hör­mət əla­mə­ti ola­raq, bö­yük və bə­zək­li bir qa­yı­ğa mi­nə­rək Kü­rün cə­nub sa­hi­li­nə doğ­ru üzür. Onun ya­nın­da bir min­ba­şı, bir ka­tib, bir nə­fər də şa­man var idi. Qa­yıq sa­hi­lə ça­tan ki­mi Ca­van­şir at­dan dü­şüb ona ya­na­şır. Hər iki hökm­dar qa­yı­ğın kə­na­rın­da bir-bi­ri­nə əl ver­di və qu­caq­la­şır. Kü­rün hər iki sa­hi­lin­də üz­bə­üz da­yan­mış Azər­bay­can və xə­zər qo­şun­la­rı bu gö­rü­şü al­qış­lar­la qar­şı­la­yır.

Xa­qan Ca­va­şi­ri qa­yı­ğa də­vət edir. Al­ba­ni­ya or­du­su­nun sər­kər­də­si, sal­na­mə­çi-ta­rix­çi Mu­sa Ka­lan­kat­lı və bir nə­fər al­ban ru­ha­ni­si Ca­van­şi­ri mü­şa­yi­ət edir­di. Al­ban hökm­da­rı­nın əzə­mət­li gö­rü­nü­şü, şa­ha­nə ge­yi­mi, si­la­hı, par­laq ni­şan­la­rı Xə­zər xa­qa­nı­nı və onu mü­şa­yi­ət edən­lə­ri hey­rət­də qoy­muş­du.

Ca­van­şır əv­vəl­cə xa­qa­na nə­fis və gö­zəl bir al­ban qı­lın­cı ba­ğış­la­yır. Xa­qan isə əvə­zin­də Ca­van­şi­rə bö­yük bir yay-ox ve­rir. Son­ra Ca­van­şir xə­zər hökm­da­rı­nı sa­lam­la­ya­raq de­yir: "Ulu xa­qan Al­ban tor­pa­ğı­na xoş gə­lib. Siz Sa­sa­ni, Ərəb və Bi­zans qüv­və­lə­ri­ni sar­sı­dan Al­ba­ni­ya - Gir­di­man döv­lə­ti­nin tor­pa­ğı­na ça­ğı­rıl­ma­mış gə­lib xal­qın na­ra­hat­lı­ğı­na sə­bəb ol­mu­su­nuz. Bu xalq öz şə­rə­fi­ni mü­da­fiə et­mək, qı­lınc vur­maq qüd­rə­ti­nə ma­lik­dir. Fə­qət, ulu xa­qan, bi­zim xal­qı­mı­zın iti qı­lın­cı ol­du­ğu ki­mi, bö­yük qəl­bi və də­rin zə­ka­sı da var. Biz si­zin­lə qəl­bi­miz və ağ­lı­mız­la rəf­tar et­mə­yi qə­ra­ra al­mı­şıq. Biz heç bir za­man Xə­zər tor­pa­ğı­na gir­mə­yi fik­ri­mi­zə be­lə gə­tir­mə­mi­şik. Biz sülh­se­vər və azad ya­şa­maq is­tə­yən bir xal­qıq. Ona gö­rə bü­tün xalq­la­rın azad­lı­ğı­na da hör­mət edi­rik. Doğ­ru­dur, Xa­qa­nın bi­zim yur­da gə­li­şi­nin sə­bə­bi­ni hə­lə an­la­ya bil­mə­mi­şik, fə­qət bi­zim ara­mız­da düş­mən­çi­li­yə heç bir sə­bə­bin ol­ma­ma­sı­na və bir dost ki­mi ya­şa­ya bi­lə­cə­yi­mi­zə ina­nı­ram. Xa­qa­nın mə­ni an­la­ma­sı­na və bir qar­daş ki­mi ay­rıl­ma­sı­na mən qəl­bən şad olar­dım!"

Xə­zər xa­qa­nı Ca­van­şi­rin müd­rik və mərd da­nı­şı­ğı qar­şı­sın­da hey­ran qa­lır. Sal­na­mə­çi ya­zır ki, Ca­van­şir­lə xa­qan hər iki­si­nin an­la­dı­ğı bir dil­də, doğ­ma türk di­lin­də da­nı­şır­dı­lar. Bun­dan tə­sir­lə­nən Xa­qan Ca­van­şi­rə de­yir: "Mən­dən və mə­nim nəs­lim­dən Si­zə, bö­yük hökm­da­ra və onun xal­qı­na, öv­lad­la­rı­na sa­lam ol­sun! Mən bö­yük Gir­di­man - Al­ba­ni­ya hökm­da­rı­nın ru­hu­na şə­fa və sə­nin nəs­li­nə uzun ömür ar­zu edi­rəm. Mə­nim və mə­nim xal­qı­mın Al­ba­ni­ya­ya gəl­mə­sin­də məq­səd Si­zin­lə dost ol­maq, bir səhv üzün­dən Mu­ğan əha­li­sin­dən qa­rət edi­lən mal­la­rı və əsir edi­lən in­san­la­rı ge­ri qay­tar­maq­dır".

Da­nı­şıq­lar xey­li da­vam edir. Səf çə­kib du­ran qo­şun his­sə­lə­ri bu da­nı­şı­ğın nə­ti­cə­si­ni səbr­siz­lik­lə göz­lə­yir­di. Nə­ha­yət, Xə­zər xa­qa­nı qa­yı­ğın baş tə­rə­fin­dən, otur­du­ğu yer­dən qal­xa­raq onun qa­ba­ğı­na gə­lən Ca­van­şir­lə üz-üzə du­ra­raq de­yir: "Mən sən­də­ki sə­da­qət və ka­ma­la hey­ra­nam. Mən sə­nə ina­nı­ram, sə­nin­lə qar­daş­lı­ğa and içi­rəm!" Ca­van­şir: "Mən də and içi­rəm!" - de­yə­rək ca­vab ve­rir.

Hökm­dar­lar qu­caq­la­şır­lar. Or­du cər­gə­lə­ri gur­la­yır, bo­ru­lar ça­lı­nır, ət­ra­fı şad­lıq sə­da­la­rı bü­rü­yür. On­lar dost­luq əla­mə­ti ola­raq qı­lınc­la­rı­nı də­yi­şir­lər. Ca­van­şir dip­lo­ma­tik qə­lə­bə qa­zan­mış­dı: Xə­zər xa­qa­nın­dan sülh və dost­luq tə­mi­na­tı, qı­zı ilə ev­lən­mə­yə ra­zı­lıq al­mış, əsir edi­lən in­san­la­rı xi­las et­miş, yağ­ma­la­nan el sər­və­ti­ni qay­tar­ma­ğa mü­vəf­fəq ol­muş­du.

Ca­van­şir uzaq­gö­rən bir döv­lət xa­di­mi ki­mi yax­şı ba­şa dü­şür­dü ki, qüd­rət­li Ərəb Xi­la­fə­ti ilə ba­car­maq çox çə­tin­dir. Öl­kə­nin müs­tə­qil­li­yi­ni qo­ru­maq üçün hər­bi gü­cə ma­lik ol­maq­la ya­na­şı, ərəb­lər­lə mü­na­si­bət­lə­rin dinc yol­la qay­da­ya sa­lın­ma­sı da mü­hüm əhə­miy­yət kəsb edir­di. Bu məq­səd­lə də Ca­van­şir iki də­fə - 667 və 670-ci il­lər­də Də­məş­qə Xi­la­fət sa­ra­yı­na ge­dir. Xə­li­fə I Müa­vi­yə onu şah­la­ra la­yiq bö­yük eh­ti­ram­la qar­şı­la­yır. Onun şəx­si nü­fu­zu­nu və qa­bi­liy­yə­ti­ni, ha­be­lə Al­ba­ni­ya­nın stra­te­ji-coğ­ra­fi möv­qe­yi­ni yük­sək qiy­mət­lən­di­rən I Müa­vi­yə Bi­zans­la da­nı­şıq­lar­da Ca­van­şi­rin va­si­tə­çi ol­ma­sı­nı is­tə­yir. Ca­van­şir də öz növ­bə­sin­də bu da­nı­şıq­la­rı elə mə­ha­rət­lə apa­rır ki, hər iki tə­rəf ra­zı qa­lır. Bu ba­rə­də "Al­ban ta­ri­xi" ad­lı əsər­də be­lə ya­zı­lır: "...Xə­li­fə Ca­van­şir üçün öz doğ­ma qar­da­şı­nın sa­ra­yı­nı ha­zır­la­ma­ğı əmr et­di, ax­şam ye­mə­yi­nə onun­la bir­lik­də otur­du. Son­ra o, Kons­tan­ti­no­pol­dan gə­lən əsil­za­də ər­lər ilə sülh da­nı­şı­ğı apar­ma­ğı Ca­van­şi­rə tap­şır­dı. Xə­li­fə onun də­rin bi­li­yi­nə hey­rət edir­di. Yu­nan hökm­da­rı­nın el­çi­lə­ri də on­dan çox ra­zı idi­lər, çün­ki o, hər vəch­lə xə­li­fə­nin fik­ri­ni on­la­rın xey­ri­nə yö­nəlt­mə­yə ça­lı­şır­dı".

Xə­li­fə Ca­van­şi­ri qiy­mət­li hə­diy­yə­lər­lə mü­ka­fat­lan­dı­rır. Sal­na­mə­çi-ta­rix­çi be­lə nəql edir: "Xə­li­fə Ca­van­şi­rə Hin­dis­tan­dan gə­ti­ri­lən və yax­şı öy­rə­di­lən bir fil ba­ğış­la­dı. Bu fil xə­li­fə sa­ra­yı­nın təm­tə­raq­lı bə­zə­yi və mö­cü­zə­si sa­yı­lır­dı. Bu­nun­la ya­na­şı baş­qa bəx­şiş­lər də ve­ril­miş­di: mir­va­ri­lər­lə bə­zə­di­lən qı­zıl qın­lı po­lad qı­lınc, qı­zı­lı sap­la ti­ki­lən ge­yim və par­ça­lar, xə­li­fə­nin özü­nün min­di­yi 52 iti ye­riş­li at... Ta­rix baş­la­nan­dan bu­gü­nə ki­mi heç kəs eşit­mə­miş­di ki, aşa­ğı rüt­bə­li kim­sə­yə be­lə hör­mət gös­tə­ril­sin".

Xə­li­fə Sü­nik knyaz­lı­ğı­nın ida­rə­çi­li­yi­ni Ca­van­şi­rə tap­şı­rır. Müa­vi­yə ey­ni za­man­da Azər­bay­ca­nın da ida­rə olun­ma­sı­nı ona tək­lif edir. Fə­qət uzaq­gö­rən hökm­dar bu tək­li­fi qə­bul et­mir, əvə­zin­də xə­li­fə­dən Al­ba­ni­ya­nın üzə­ri­nə qo­yu­lan ver­gi­lə­ri azalt­ma­ğı xa­hiş edir. I Müa­vi­yə bu xa­hi­şi ye­ri­nə ye­ti­rir və Al­ba­ni­ya üzə­ri­nə qo­yu­lan ver­gi­lə­rin üç­də bi­rə en­di­rir. Mu­sa Ka­lan­kat­lı də­fə­lər­lə qeyd edir ki, xə­li­fə Ca­van­şi­ri elə eh­ti­ram və təm­tə­raq­la qə­bul edir­di ki, di­gər ca­ni­şin­lə­rin heç bi­ri be­lə şə­rə­fə la­yiq ola bil­mə­miş­di.

Ca­van­şir öz öl­kə­si­ni əda­lət­lə ida­rə edir, xal­qın gü­zə­ra­nı­nın yax­şı­laş­ma­sı qay­ğı­sı­na qa­lır­dı. Öz döv­lə­ti­nin pay­tax­tı­nı abad­laş­dı­rır, gö­zəl sa­ray­lar in­şa et­di­rir­di. Məhz bu qay­ğı­nın nə­ti­cə­si ola­raq Bər­də şə­hə­ri qı­sa bir za­man­da, mən­bə­lər­də de­yil­di­yi ki­mi, Ar­ra­nın baş şə­hə­ri­nə çev­ri­lir. Ca­van­şir müd­rik adam­la­rı - alim və şa­ir­lə­ri öz sa­ra­yı­na top­la­yıb on­la­rı hi­ma­yə edir.

Ca­van­şi­rin mü­səl­man hökm­da­rı ilə ya­xın­laş­ma­sı, Al­ba­ni­ya ilə Ərəb xi­la­fə­ti ara­sın­da mü­na­si­bət­lə­rin yax­şı­laş­ma­sı xris­ti­an mən­şə­li feo­dal­la­rın xo­şu­na gəl­mir. 681-ci il­də o, sui-qəsd nə­ti­cə­sin­də öl­dü­rü­lür.

Ca­van­şi­rin adı nə­sil­lər­dən-nə­sil­lə­rə ke­çə­rək müs­tə­qil­lik, müd­rik­lik, qəh­rə­man­lıq və mərd­lik rəm­zi ki­mi əbə­di ya­şa­yır və ya­şa­ya­caq. 

Al­lah rəh­mət elə­sin.

Fa­zil QA­RA­OĞ­LU
pro­fes­sor