Özbək eli, qazax eli, türkmən eli, qırğız eli, Anadolu və Azərbaycan yüz illərdir dillərdə əzbər, kitablarda dastan olublar. Türk xalqlarının ortaq ata-babalarının bir çoxu, bu böyük türk vətəninin bağrından çıxıb. Bax, Əli Quşçu da bunlardan biridir.
Şöhrəti bütün dünyanın elm aləmini bürüyən bu böyük türk riyaziyyatçısı və astronomu 1403-cü ildə özbək elinin Səmərqənd şəhərində anadan olub. Adı Ələddin Əli ibn Məhəmməd əl-Quşçudur. Atası Məhəmməd tanınan türk soltanı və astronomiya alimi Uluğ bəyin quşçusu idi. Buna görə onun ailəsi Quşçu ləqəbilə məşhur olub. Yəni Ələddin Əli ibn Məhəmməd atasının peşəsinə görə "Quşçu" ləqəbi ilə çağırılıb. Onun atası, "Alim hökmdar" olan Uluğ bəyin ifadəsi ilə desək, "Şahinlər başçısıydı".
Əli Quşçu Uluğ bəyin hökmdarlığı zamanı ilk təhsilini Səmərqənd mədrəsəsində alıb. Şəxsən Uluğ bəydən və Bursalı Kadızadə Rumidən dərs alıb. Gənc yaşlarından etibarən riyaziyyat və astronomiya elmləri ilə maraqlanıb, o dövrün ən böyük alimləri olan Uluğ bəy, bursalı Kadızadə Rumi və Qiyasəddin Cəmşiddən astronomiya və riyaziyyat dərsləri alıb. Xüsusilə Uluğ bəy gənc Əli Quşçuya çox yüksək qiymət verib. O, onu öz tələbəsi olmaqla yanaşı, bir qardaşı kimi görüb, bərabər ova çıxıblar, onu öz sarayında qonaq edib, qulluğunda durub. Fəqət Əli Quşçu bu böyük alimlərdən aldığı dərslərlə kifayətlənməyib, daha çox öyrənmək istəyi ilə heç kəsə xəbər vermədən məşhur alimlərin toplandığı Kirmana gedib.
Kirmanda şöhrətinə valeh olduğu alimlərdən məşhur Nəsirəddin Tusinin daha əvvəl yazmış olduğu "Təcridül Kəlam" əsərini və bu əsərinə aid şərhini oxuyub, elmi çalışmalarına davam edib özünü şöhrətləndirən "Şərhi Təcrid" adlı əsərini və "Hallü Eşkali Kamer" adlı risaləsini yazıb.
Əli Quşçunun bir müddət xəbərsiz yox olması yaxınlarının nigarançılığına səbəb olub. Astronomiya elmi sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərlə Kirmandan döndükdə müəllimi Uluğ bəylə görüşüb və uzun zaman ondan uzaq qaldığına görə üzr istəyib. Uluğ bəy onun üzrünü qəbul etdikdən sonra:
_ Kirmandan mənə hədiyyə olaraq nə gətirdin, - deyə sorduqda, Əli Quşçu:
_ Bir risalə gətirdim və ayın şəkillərini həll etdim, - dedikdə, Uluğ bəy:
- Gətir görək hansı nöqtədə həll etmisən, - deyib.
Əli Quşçu "Hallü Eşkali Kamer" adlı əsərini gətirib sonuna qədər oxuyub. Uluğ bəy də Əli Quşçunun gördüyü bu ciddi elmi işlərə heyrət edib, sevinib, bu gənc yaşda elmdəki bəhrəsini sevinclə qarşılayıb. O, "Ziyci Uluğ bəy" adlı əsərində Uluğ ibn Şəhrur ibn Teymur Gürqan, Kadızadə və Qiyasəddindən bəhs etdikdən sonra Əli Quşçu barəsində də geniş bir yazı yazıb. Yəni Əli Quşçunun əsərini incələyən Uluğ bəy onun iznsiz getməsindən doğan nöqsanını bağışlayıb.
Əli Quşçunun digər əsərləri isə bunlardır: "Risale-i fiil Heyə," "Risale-i fiil Fəthiyye," "Risale-i Hisap," "Tecridül Kəlam," "Risale-i Adudiyə," "Unkud-üz zvehir fi Man-ül Cəvahir," "Vaaz," "İstirad".
Əli Quşçu çox işgüzar və çalışqan bir adam idi. Bir insan susuz çöldə suyu necə arzulayarsa, Əli Quşçu da elmi elə arzulayar, sevərdi. Üstündən illər ötsə də, əsrlər keçsə də, Əli Quşçunun adı dünya elm tarixində ən böyük alimlərdən biri kimi xatırlanmaqda davam edir.
Uluğ bəy Səmərqənddə qurdurduğu rəsədxanasında bir müddət riyaziyyatçı alim Qiyasəddini çalışdırmış, Qiyasəddinin vəfatından sonra bu işi tamamlamaq üçün Kadızadə Rumiyə həvalə etmişdi. Uluğ bəy başlatdığı bu böyük elmi Əli Quşçu ilə davam etdirmək istəyirdi. Fəqət bu işi bitirmədən vəfat etdi. Bursalı Kadızadə də həyata vida edincə, Əli Quşçu rəsədxananın başına keçdi. O, bu vəzifədə ikən Uluğ bəyin şəxsən yazdığı, "Uluğ Bəy Zeyci" deyə bilinən o məşhur əsərin tənziminə kömək etdi və bu işi tamamlamağa müvəffəq oldu. Əli Quşçu rəsədxananın başında olmaqla yanaşı, Uluğ bəy mədrəsəsində müəllimlik də edib.
Əli Quşçu Uluğ bəyin vəfatından sonra həccə getmək məqsədilə Səmərqənddən ayrıldı. Əvvəl Təbrizə getdi. Orada Ağqoyunlu türklərinin lideri Uzun Həsən bəyin çox dərin hörmətini qazandı. O zamanlar Anadoludakı Osmanlı dövləti ilə Ağqoyunluların arası o qədər də yaxşı deyildi. Uzun Həsən sülh yaratmaq məqsədilə Əli Quşçunu bir elçi olaraq İstanbula göndərdi. Osmanlı dövlətinin başında olan Fateh Soltan Məhməd xan İstanbulda Əli Quşçu ilə çox ehtiramla davrandı, onunla uzun-uzun söhbət etdi və ona etibar edib İstanbulda qalmasını təklif etdi. Əli Quşçu da bir türkə yaraşan şəkildə: "Vəzifəm bitsin, gələrəm", - deyərək söz verdi və İstanbulda yaşamaq onun ən böyük arzularından biri olduğunu söylədi. Həqiqətən də, Əli Quşçu Təbrizdə olan məsul elçilik vəzifəsini tamamladıqdan sonra Uzun Həsən bəy ilə görüşdü və ondan izn alıb söz verdiyi İstanbulun yolunu tutdu.
Əli Quşçu İstanbula gəldikdən sonra Ayasofya mədrəsəsinə müdərris təyin edildi. Fateh Soltan Məhməd xan Əli Quşçuya bu vəzifəsilə birlikdə özünün xüsusi kitabxanasının müdirliyini də verdi. İstanbul mədrəsəsində astronomiya və riyaziyyat elmlərindən dərs verən Əli Quşçunun çalışmaları sayəsində çox böyük irəliləmələr oldu. Onun dərslərində məşhur İstanbul alimləri də iştirak edib. Elm sahəsində xidmətləri və adları ilə məşhur olan Xoca Sinan paşa, Molla Lütfi və Əli Quşçunun oğlu Mirim Çələbi kimi alimlər onun verdiyi dərslərdə yetişib. Əli Quşçu ancaq əsərləri ilə deyil, çalışma və nəzəri bələdçiliyilə də dövrünü qabaqlayan bir alim idi.
Əli Quşçu İstanbulda əl üstündə saxlandı. Fateh Soltan Məhməd xan onu yüksək zəhmət haqqı ilə Ayasofya mədrəsəsinə bir müəllim olaraq təyin etdirdi. Əli Quşçu da burada riyaziyyat, həndəsə və kosmoqrafiya fənlərindən dərs verməyə başladı.
Fateh Soltan Məhməd xan Əli Quşçunu çox sevmiş, onun can qardaşına çevrilmişdi. O, çıxdığı səfərlərdə belə Əli Quşçunu yanından ayırmazdı. Əli Quşçu Fatehin yanında çıxdığı
bir səfərdə ərəbcə yazmış olduğu "Risalə-i Fethiyye" adlı əsərini Fatehə təqdim edir. Fateh də belə böyük bir alimin türk millətinə mənsub olması ilə fəxr edir, bundan çox xoşhal olduğunu vurğulayır.
Uzun illər Osmanlı elm və irfan aləmini işıqlandıran Əli Quşçu 16 dekabr 1474-cü ildə İstanbulda vəfat edib. Məzarı Əyyub Soltan qəbristanlığındadır.
Əli Quşçu astronomiya və riyaziyyat kimi dəqiq elmlərlə yanaşı, hədis, təfsir kimi islami elmlərlə də məşğul olub. Əli Quşçunun Osmanlı dövlətinə olan ən böyük xidməti astronomiya elminin əsasını qurmasıdır. Onun texniki elmlər, xüsusilə astronomiya sahəsinin daha inkişaf etdirilməsi sahəsində gördüyü işlər bu sahənin, obrazlı şəkildə desək, 100 illər irəliyə getməsinə səbəb olub. Türk-islam dünyasının bu böyük oğlu özündən əvvəlki şanlı türk alimlərinin yolunu şərəflə davam etdirib və bununla da bəşəriyyətin elm, mədəniyyət xəzinəsinə adını qızıl hərflərlə yazdırıb.
Təsadüfi deyil ki, məşhur alim V.Bartold onu onbeşinci əsrin dünya elm xəzinəsinə yetişdirib verdiyi ən böyük alim adlandıraraq: "Onun elmi biliklərinə, texniki elmləri olduqca yaxşı bilməsinə heyran olmamaq olmur. O, astronomiya və riyaziyata aid yazdığı əsərlərilə nəinki Şərqdə və Osmanlıda, həmçinin Avropada bu elmlərin inkişafına yeni təkan verdi. Bu böyük insan o dövrdə Avropada yetişən elm adamlarının müəllimi oldu və ölümündən yüz illər sonra belə onların müəllimi olaraq qalmaqda davam etdi. Onun qədər böyük alimə dünyada az rast gəlmək olar", - deyib.
Deyilənlərə görə, müəllimlərindən Qiyasəddin Cəmşid balaca Əli haqqında: "Bu uşaq göyləri yerə endirəcək, ulduzları gah yerlərdə, gah da göylərdə öyrənəcək və sonra böyük alim olacaq. Onun göy cisimlərinə olan marağına heyran qalmamaq mümkün deyil, imkanı olsaydı, quş kimi göylərə uçar, ulduzlara qonaq gedərdi", - deyib.
Əlinin digər bir müəllimi olan Muinəddin Kaşi də şagirdinin riyaziyyata olan marağına heyran olduğunu gizlədə bilməyib və onun haqqında: "Bu uşaq Səmərqəndi bir daha bütün dünyaya tanıdacaq", - deyib.
Əli Quşçunun hazırladığı plan əsasında o dövrdə nəinki Şərqdə, həm də dünyada məşhur olan Fateh Universiteti quruldu. Yəni İstanbulda Əli Quşçu yeni nəsil Osmanlı alimlərinin yetişməsinə öz təhfəsini verdi. Onun yetişdirdiyi məşhur Osmanlı alimləri arasında günümüzdə belə elm aləmində adları hörmətlə xatırlanan Hoca Sinan paşa, Molla Lütfi və Takiyüddin kimi alimlər var.
Əli Quşçunun bir xidməti də Osmanlı türkcəsini bütün islam dünyası üçün elm dilinə çevirməsi olub.
Anadolu türkü Əli Quşçunu çox sevib, onu Anadolu türkü ilə Orta Asiya türkləri arasında bir nümunə körpüsü olaraq görüb. Taleyin onu Orta Asiyadan ayırıb Anadolu yaylalarına gətirməsi və onun Anadolu türkləri ilə Türküstanda qalan türklər arasında birlik yaratma arzusu hafizələrdə yer alır. Əli Quşçu tarix boyu türk millətinə bir nümunə olub. Uluğ bəylə, Uzun Həsən bəylə və Fateh Soltan Məhməd xanla canbir dost olan Əli Quşçu bu üç türk rəhbərlərini ayrı-ayrı coğrafi məkanda, ayrı-ayrı dövlətlərin başında ziyarət edərkən, sanki belə deyirdi: "Biz bir bütünük! Birimiz hamımız üçündür!"
Tarix elminə gələcəyin aynası deyərlər. O aynada keçmişdəki atalarımıza baxdığımızda gələcəyimizin nə qədər görkəmli olacağını indidən təsbit edə bilərik. O boyük atalarımızın, o böyük xanların fəaliyyət əzmini və elmə susamış olduqlarını anlayıb onlara bənzəyə bilsək, kifayətdir. Bu sözlərimiz heç də bir şişirtmə deyil. Bir düşünün: Farabinin, Uluğ Bəyin, Biruninin, Nizaminin, Füzulinin, Əli Quşçunun, Mətənin, Timurun mənsub olduğu bir millətin gələcəyi qaranlıq ola bilərmi? Millət eyni millətdir. Əgər bu gün biz o şanlı atalarımıza layiq bir həyat anlayışı içərisində deyiliksə, məhşər günü bunun hesabı bizdən sorulacaq! Şanlı bir tarixin kölgəsində yatmaq türkün işi ola bilməz!
Birlik içərisində olduğumuz zaman millətimizə yeni can, yeni ruh gəlib. Nə zaman bir türk xalqı digər bir türk xalqı ilə qardaşca yaşayıb əməkdaşlıq içərisində olubsa, o zaman millətimizin iki günü bir-birindən gözəl keçib. Tarix aynasındakı həqiqət budur ki, çalışqanlıq türklərin həyat düsturu olub.
Tarix gələcəyin aynasıdır. Bu aynaya baxaraq atalarımızın təmiz üzləri, ağ alınları ilə özümüzü müqayisə etməyimiz lazımdır.
Əli Quşçunu yazarkən beynimin yarısını məşğul edən bu düşüncələr həvəsləndirir məni: Bakı, Ankara, Alma-Ata, Daşkənd, Aşqabad, Bişkek... elmin, iqtisadiyyatın, mədəniyyətin XXI əsrdə dünya mərkəzləri olacaq! Bu bir xəyal deyil. Qələmimin coşquyla yazması buna görədir.
Alim atamız Əli Quşçunu rəhmətlə xatırlayırıq.
Ruhu şad olsun!
Fazil QARAOĞLU professor
