Bakıda keçirilən Dünya Şəhərsalma Forumu - WUF13 çərçivəsində qəbul olunan "Baku Call to Action" ("Bakının Fəaliyyət Çağırışı") sənədi beynəlxalq ictimaiyyət üçün mühüm çağırış və fəaliyyət istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Sənəddə xüsusilə postmünaqişə dövründə şəhərlərin və yaşayış məntəqələrinin bərpası, insanların təhlükəsiz şəkildə öz doğma torpaqlarına qaytarılması və dayanıqlı inkişafın təmin olunması məsələləri ön plana çəkildi.
Bu kontekstdə Azərbaycanın postmünaqişə bərpa təcrübəsinin ayrıca vurğulanması ölkənin son illərdə həyata keçirdiyi genişmiqyaslı yenidənqurma siyasətinin beynəlxalq səviyyədə ciddi diqqət cəlb etdiyini göstərir. 176 dövlətin təmsilçilərinin iştirakı ilə qəbul edilmiş bu sənədin Azərbaycana xüsusi istinad etməsi təsadüfi deyil. Bu, ölkənin tətbiq etdiyi modelin universal əhəmiyyət daşıdığının rəsmi beynəlxalq etirafıdır.
Azərbaycan 30 ilə yaxın işğal altında qalmış ərazilərini azad etdikdən sonra regionda tamamilə yeni inkişaf mərhələsinə start verdi. Müharibədən sonra qarşıda duran əsas məsələlərdən biri dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, infrastrukturun bərpası və məcburi köçkünlərin təhlükəsiz şəkildə öz yurdlarına qaytarılması idi. Lakin bu proses adi tikinti kampaniyasından daha mürəkkəb bir proqramdır. İşğal dövründə Qarabağ və ətraf rayonlarda sistemli şəkildə dağıdılmış infrastruktur, məhv edilmiş yaşayış məntəqələri və ekoloji baxımdan zərər görmüş ərazi mənzərəsi bərpa işlərinin miqyasını son dərəcə geniş, çətinlik səviyyəsini isə son dərəcə yüksək edirdi. Bu vəziyyət özlüyündə belə bir sualı gündəmə gətirdi: hansı ardıcıllıqla, hansı prioritetlər əsasında və kimlər vasitəsilə bu proses idarə olunmalıdır?
WUF13 sənədində qeyd olunan əlaqələndirilmiş yanaşma məhz bu suala verilən cavabın ifadəsidir. Azərbaycanın təcrübəsində dövlət qurumları, beynəlxalq təşkilatlar, mühəndislik şirkətləri və yerli icmalar arasında koordinasiyalı fəaliyyət modeli formalaşdırılıb. Azad edilmiş ərazilərdə ilk mərhələdə mina təmizləmə işləri aparılır, ardınca yollar, hava limanları, enerji xətləri və kommunikasiya infrastrukturu qurulur. Bu ardıcıllıq özündə dərin bir məntiq daşıyır: mina təhlükəsi aradan qaldırılmadan nə tikinti işçiləri, nə texnika, nə də sakinlər həmin ərazilərə daxil ola bilər. Buna görə də mina təmizlənməsi bərpa prosesinin texniki bir elementi kimi deyil, insanın təhlükəsizliyini təmin edən fundamental şərt kimi qəbul edilib. Bu anlayış özü həm humanitar, həm də urbanistik baxımdan əhəmiyyətli konseptual bir irəliləyişi əks etdirir.
Paralel olaraq yaşayış məntəqələrinin baş planları hazırlanır və "ağıllı şəhər", "ağıllı kənd" konsepsiyalarına uyğun yeni məskunlaşma modeli yaradılır. Bu yanaşmanın əhəmiyyəti ondadır ki, o, postmünaqişə bərpasını sadə bir bərpa işi kimi deyil, gələcək yönümlü bir quruculuq layihəsi kimi çərçivələyir. Başqa sözlə, azad edilmiş ərazilər 1990-cı illərin vəziyyətinə qaytarılmır, əksinə, 2030-cu illərin tələblərinə uyğun şəkildə yenidən dizayn edilir. Bu strateji seçim özlüyündə mühüm bir fəlsəfi müddəanı ifadə edir: zərər görmüş ərazilər üçün ən yaxşı ədalət onların keçmişə qaytarılması deyil, gələcəyə hazırlanmasıdır.
Bu təcrübənin beynəlxalq səviyyədə maraq doğurmasının əsas səbəblərindən biri bərpa prosesinin dayanıqlı inkişaf prinsiplərinə əsaslanmasıdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən layihələrdə yaşıl enerji, rəqəmsal idarəetmə, ekoloji balansın qorunması və müasir urbanizasiya prinsiplərinə üstünlük verilir. Bu yanaşma postmünaqişə ərazilərinin sadəcə əvvəlki vəziyyətə qaytarılmasını deyil, onların daha müasir və dayanıqlı şəkildə yenidən qurulmasını hədəfləyir. Beynəlxalq şəhərsalma diskursunda bu cür "build back better" - yəni daha yaxşısını qur - prinsipi uzun zamandır müzakirə edilsə də, onu real postmünaqişə kontekstində bu miqyasda həyata keçirən nümunələr son dərəcə azdır. Azərbaycanın bu boşluğu doldurmağa yönəlmiş təcrübəsi məhz buna görə beynəlxalq platformalarda tədqiqat və müzakirə mövzusuna çevrilir.
Məcburi köçkünlərin qayıdışı da Azərbaycanın postmünaqişə siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Uzun illər doğma yurdlarından uzaqda yaşamış insanların geri dönüşü yalnız yaşayış evlərinin tikilməsi ilə yekunlaşmır. Burada məktəblərin, xəstəxanaların, sosial xidmətlərin, məşğulluq imkanlarının və təhlükəsiz mühitin yaradılması əsas prioritet kimi çıxış edir. Lakin bunların hamısından dərin olan sual sosial psixologiya ilə bağlıdır: onilliklər ərzində deportasiya vəziyyətində yaşamış bir insan öz torpağına qayıtdıqda onu nə qarşılamalıdır ki, o, orada həqiqətən köklənə bilsin? Bu sualın cavabı yalnız maddi şəraitlə verilə bilməz. Məhz buna görə "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində sosial reinteqrasiya mexanizmlərinə - psixoloji dəstək xidmətlərinə, icma quruculuğuna, yerli idarəetmə strukturlarının formalaşdırılmasına xüsusi diqqət ayrılması bu prosesin humanitar dərinliyini artırır.
WUF13 sənədində Azərbaycanın təcrübəsinin qeyd olunması onu göstərir ki, ölkənin postmünaqişə bərpa modeli artıq beynəlxalq müzakirələrin bir hissəsinə çevrilib. Bu təcrübə münaqişədən zərər görmüş digər regionlar - Ukraynanın dağıdılmış şəhərlərindən tutmuş Yaxın Şərqin müharibə yaraları sağalmamış ərazilərinə qədər - üçün də praktiki nümunə kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki burada yalnız fiziki infrastrukturun deyil, insanların həyatının, sosial münasibətlərin və iqtisadi fəaliyyətin yenidən qurulmasına yönəlmiş kompleks yanaşma tətbiq olunur. Bu mənada Azərbaycanın modeli universallaşma potensialı daşıyan bir yerli təcrübədir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın postmünaqişə bərpa siyasəti müasir dövrdə şəhərsalma, humanitar inkişaf və dayanıqlı məskunlaşma sahəsində formalaşan yeni yanaşmalar arasında xüsusi yer tutur. WUF13 sənədində bu təcrübənin vurğulanması Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə artan rolunun və həyata keçirdiyi bərpa modelinin qlobal əhəmiyyət daşıdığının göstəricisidir. Bakının bu sahədəki səsinin 176 dövlətin imzaladığı sənədə çevrilməsi isə ölkənin təkcə öz ərazisini deyil, eyni zamanda beynəlxalq beyin məkanını da yenidən qurduğunu ortaya qoyur.
Dəniz NƏSİRLİ
