Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəhbərlik etdiyi Türkiyənin Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) Qara dəniz, Egey dənizi, Mərmərə dənizi və Aralıq dənizindəki Türkiyənin yurisdiksiyasını birtərəfli şəkildə müəyyən edəcək dəniz yurisdiksiyası qanunu hazırlayır. Türkiyə rəsmilərinin sözlərinə görə, sənəd qonşuları ilə münasibətlərin gərginləşməsinə səbəb olmaq məqsədi daşımır; o, yalnız daxili hüquq sistemindəki çatışmazlıqları aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır.
Yerli media dəniz yurisdiksiyaları haqqında qanun layihəsinin tezliklə Böyük Millət Məclisinə təqdim ediləcəyini bildirib. Türkiyənin geniş dəniz yurisdiksiyası hüququnu müəyyən edən hərbi-siyasi proqram olan "Mavi Vətən" doktrinasına əsaslanan sənəd təqaüddə olan türk zabitləri tərəfindən hazırlanıb. Bu, Türkiyənin Qara dəniz, Egey dənizi, Mərmərə dənizi və Aralıq dənizindəki "boz zonalar" adlandırılan mübahisəli ərazilərə iddiaları ilə bağlıdır və Ankaranın bu ərazilərə olan hüquqlarını birtərəfli şəkildə təmin edir. Türkiyə mediası qeyd edir ki, qanun layihəsi Türkiyənin dənizçilik siyasətində strateji transformasiyanı təmsil edir. Türkiyə Milli Müdafiə Nazirliyi də sənədin hazırlanmasında iştirak edib. Adını açıqlamayan hərbi rəsmi Ankarada keçirilən brifinqdə jurnalistlərə bildirib: "Dəniz yurisdiksiyaları haqqında qanun layihəsi dəniz yurisdiksiyası ərazilərimizdə məsuliyyətləri müəyyən edən və daxili hüquq sistemimizdəki çatışmazlıqları aradan qaldıran çərçivə qanunudur. Nazirliyimiz bu sənədin hazırlanmasında hərbi, texniki, akademik və hüquqi səviyyələrdə iştirak edib və təkliflərimiz müvafiq qurumlara çatdırılıb... Qanun layihəsinin mətni üzərində son iş respublikanın müvafiq qurumları tərəfindən həyata keçirilir". Milli Müdafiə Nazirliyi ayrıca əlavə edib: “Türkiyə Silahlı Qüvvələri, həmişə olduğu kimi, ölkəmizin dəniz yurisdiksiyalarındakı hüquq və mənafelərini sarsılmaz qətiyyətlə müdafiə etməyə davam edəcək”.
"Turkiye Today" qəzetinin bu mövzuda qeyd etdiyi kimi, uzun müddətdir ki, Türkiyənin ərazi suları, kontinental şelf və eksklüziv iqtisadi zonalarla bağlı qaydaları müxtəlif qanunvericilik aktlarına səpələnmişdi. Bu, təkcə idarələrarası səviyyədə problemlər yaratmaqla yanaşı, həm də "Turkiye Today" qəzetinin məlumatına görə, Türkiyənin mövqeyini, xüsusən də Egey dənizi və Şərqi Aralıq dənizindəki mübahisələrdə müdafiə etməyi çətinləşdirib. "Dəniz Yurisdiksiyaları haqqında Qanun Layihəsi" bu boşluqları aradan qaldırmağa yönəlmiş hərtərəfli bir çərçivəni təmsil edir. Lakin Türkiyə prezidentinin baş müşaviri Çağrı Ərhanın izah etdiyi kimi, yeni konsepsiya Yunanıstan və Kiprlə münaqişəni gərginləşdirmək istiqamətində bir addım deyil.
Türkiyənin regional qonşuları vəziyyətə fərqli yanaşırlar. Yunanıstan sənədin potensial qəbulu ilə bağlı həyəcan təbili çalır və hesab edir ki, bu, Türkiyə rəhbərliyinə bütün mübahisəli ərazilərə genişmiqyaslı iddialar irəli sürmək üçün əsas verir. Afina qanun layihəsini Türkiyənin ərazi genişləndirilməsinə doğru bir addım kimi görür və bu, Türkiyə isteblişmenti daxilindəki sərt xətt tərəfdarlarının tələblərini ödəmək üçün nəzərdə tutulub. Yunanıstanın xarici işlər naziri Georgios Gerapetritis vurğulayır ki, beynəlxalq səviyyədə tanınmış hüquqi çərçivədən kənarda dəniz sərhədləri yaratmaq üçün edilən hər hansı bir cəhd "uğursuzluğa məhkumdur", çünki 1982-ci il BMT-nin Dəniz Hüququ haqqında Konvensiyası həlledicidir. Türkiyə mediasının məlumatına görə, layihənin Yunanıstan adaları ilə bağlı müddəalarının ən çox müzakirəyə səbəb olacağı gözlənilir. Afina adaların beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq kontinental şelfin və eksklüziv iqtisadi zonanın müəyyən edilməsi üçün istifadə edilməli olduğunu vurğulayır. Türkiyə bu mövqeyə qarşı çıxır və dəniz sərhədlərinin əsasən materik sahil xətti boyunca müəyyən edilməli olduğunu bəyan edir. İsrailin də müəyyən narahatlıqları var. İsrail mediası dəniz yurisdiksiyası qanununun Türkiyənin ərazi suları ilə İsrailin eksklüziv iqtisadi zonası arasında dəniz sərhədi yaradacağını qeyd edib. İki ölkə diplomatik qarşıdurma vəziyyətindədir və bu cür addımların gərginliyin azaldılması üçün hər hansı bir ümid yaratması ehtimalı azdır. Egey dənizindəki dəyişən reallıq bu yaxınlarda özünü daha aydın göstərir. Bu, Panama bayrağı altında üzən və Astipalaya və Kos adaları arasındakı ərazidə fiber-optik kabellərdə təmir işləri aparan "Ocean Link" kabel çəkmə gəmisinin Türkiyə raket gəmisi tərəfindən təqib edilməsi ilə baş verib. Yaxınlıqdakı yunan freqatı "Adrias" müdaxilə etmək məcburiyyətində qalıb və radio vasitəsilə Türkiyə tərəfini "Ocean Link"in Türkiyə yurisdiksiyasından kənarda fəaliyyət göstərdiyi barədə xəbərdar edib. Daha sonra Türkiyə raket gəmisi ərazini tərk edib. Martın əvvəlində Türkiyə qüvvələri Amorgos və Astipalaya arasında kabel çəkmə gəmisi "Ocean Connector"a qarşı da oxşar tədbirlər görüb.
Tahir TAĞIYEV
