Vladimir Zelenski və Vladimir Putin arasında yaxın vaxtda mümkün görüş ehtimalı axrıncı açıqlamalardan sonra yenidən beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilib. ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiven Uitkoff tərəfindən səsləndirilən “üç həftə” perspektivi diplomatik dinamikanın sürətləndiyi mesajını verir. Lakin siyasi reallıqlar göstərir ki, belə bir görüşün baş tutması ilə onun real nəticə verməsi arasında ciddi fərq var.
Mövcud vəziyyətdə tərəflər arasında əsas ziddiyyətlər struktur xarakter daşıyır. Ərazi məsələsi, xüsusilə Ukraynanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri ilə Rusiyanın nəzarətə götürdüyü ərazilər arasındakı fərq hələ də danışıqların mərkəzindədir. Bununla yanaşı, Ukrayna üçün təhlükəsizlik zəmanətləri, NATO ilə münasibətlər və gələcək hərbi balans məsələsi prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Rusiya isə təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən qurulması, Ukraynanın hərbi-siyasi statusu və sanksiyalar mövzusunda öz “qırmızı xətlərini” qorumağa çalışır. Bu qədər dərin fikir ayrılıqları fonunda qısa müddətdə liderlər səviyyəsində görüşün təşkili daha çox siyasi iradənin nümayişi və ya diplomatik təzyiq aləti kimi qiymətləndirilə bilər.
Tarixi təcrübə göstərir ki, yüksək səviyyəli sammitlər adətən əvvəlcədən intensiv və detallı texniki danışıqlarla müşayiət olunur. Liderlərin bir masa arxasına əyləşməsi, əksər hallarda artıq razılaşdırılmış çərçivənin rəsmiləşdirilməsi məqsədi daşıyır. Əgər işçi qruplar və vasitəçilər səviyyəsində konkret kompromis variantlar hazırlanmayıbsa, sammit ya simvolik xarakter daşıyır, ya da nəticəsiz qalır. Bu baxımdan, üç həftəlik zaman çərçivəsi real və fundamental razılaşma üçün kifayət qədər qısa görünür.
Digər tərəfdən, birbaşa liderlər dialoqunun psixoloji və siyasi təsirini də azaltmaq olmaz. Şəxsi görüş qarşılıqlı ritorikanın yumşalmasına, yanlış interpretasiyaların azalmasına və tərəflərin niyyətlərinin birbaşa ifadəsinə şərait yarada bilər. Xüsusilə neytral məkanda - məsələn, Cenevrə kimi diplomatik ənənəsi olan şəhərdə keçirilən görüş beynəlxalq ictimaiyyət üçün də müəyyən sabitlik siqnalı verə bilər. Bu, hərbi eskalasiyanın qarşısının alınması və ya humanitar məsələlərdə irəliləyiş üçün zəmin yarada bilər.
Real nəticə ehtimalına gəldikdə isə, ən mümkün gözlənti mərhələli yanaşmadır. Bir görüş çərçivəsində tammiqyaslı sülh sazişinin imzalanması indiki mərhələdə az inandırıcı görünür. Lakin məhdud atəşkəs, əsir mübadiləsi, humanitar dəhlizlərin genişləndirilməsi və ya müəyyən təhlükəsizlik mexanizmləri üzrə ilkin razılaşmalar mümkündür. Belə ara addımlar gələcək daha geniş siyasi həll üçün etimad mühiti formalaşdıra bilər.
Beynəlxalq faktor da burada mühüm rol oynayır. ABŞ-ın vasitəçilik fəallığı, Avropa ölkələrinin mövqeyi və qlobal geosiyasi balans danışıqların tonunu müəyyən edir. Əgər böyük güclər arasında müəyyən koordinasiya yaranarsa, liderlərin görüşü daha məhsuldar ola bilər. Əks halda, görüş daha çox daxili və beynəlxalq auditoriyaya yönəlmiş siyasi mesaj funksiyası daşıya bilər.
Nəticə etibarilə, Zelenski ilə Putinin yaxın vaxtda görüşməsi ehtimalını tam istisna etmək olmaz. Lakin bu görüşün dərhal və fundamental sülh razılaşması ilə nəticələnməsi indiki şərtlərdə aşağı ehtimallıdır. Daha real perspektiv mərhələli proses, məhdud razılaşmalar və uzunmüddətli danışıqlar formatının formalaşmasıdır. Münaqişənin mürəkkəbliyi və tərəflərin strateji hədəfləri nəzərə alındıqda, davamlı sülh yalnız geniş və çoxsəviyyəli diplomatik proses nəticəsində mümkün ola bilər.
Akif NƏSİRLİ
