“Ermənistan, İran və Türkiyə arasında yerləşən və təxminən 470.000 insanın yaşadığı vəhşi təbiətə malik, minerallarla zəngin Naxçıvana hazırda yalnız Azərbaycanın qalan hissəsindən hava yolu ilə və ya İrandan keçən dairəvi yolla getmək mümkündür. Lakin son bir ildə Cənubi Qafqazda baş verən böyük geosiyasi dəyişiklik sürətlə davam edərsə, bu, dəyişə bilər”. Bu fikirlər “The National” nəşrində yer alıb.
“The National” daha sonrayazır: “Naxçıvanın Azərbaycanın qalan hissəsi ilə əlaqəsi, Çindən Qərbə gedən əsas ticarət yollarında başqa bir birləşmə yaratmaq üçün nəzərdə tutulan qısa, lakin geostrateji baxımdan vacib bir ərazi olan Ermənistan vasitəsilə nəqliyyat əlaqələrinin inkişafından asılıdır. Öz növbəsində, bu əlaqə iki keçmiş Sovet respublikası arasında, otuz ildən çox davam edən münaqişəyə son qoyacaq ilkin sülh müqaviləsinin bir hissəsidir... Ermənistan və Azərbaycan 1980-ci illərin sonlarından bəri çoxsaylı müharibələr aparıb və bu müharibələr hər iki tərəfdən on minlərlə insanın ölümünə və bir milyondan çox insanın qaçqın düşməsinə səbəb olub. Keçən il ABŞ prezidenti Donald Tramp bu münaqişənin onun sona çatdırdığı səkkiz qlobal müharibədən biri olduğunu iddia edib. Bu iddia tamamilə doğru deyil: ötən ilin avqust ayında Ağ Evdə Ermənistan və Azərbaycan ilin əvvəlində ayrı-ayrı görüşlərdə mətni razılaşdırılmış sülh müqaviləsini paraflamışdılar, lakin imzalamamışdılar. Lakin iqtisadi təkan, Qərbə yönəlmə və münaqişələrin yorğunluğu iki ölkəni münasibətləri normallaşdırmağa əvvəlkindən daha da yaxınlaşdırıb. Sülh müqaviləsini paraflamaqla yanaşı, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan İrəvanın Vaşinqtonla birlikdə Ermənistanın təxminən 40 km cənub ərazisi vasitəsilə Azərbaycanı Naxçıvan anklavı ilə birləşdirəcək "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu"nun (TRİPP) inkişaf etdirilməsi üçün işləməsinə icazə verən bir bəyannamə imzaladılar. Bəyannamədə "keçmişin münaqişəsi ilə bağlı olmayan parlaq gələcəyə" doğru irəliləmək vədləri yer alırdı. Klassik Tramp üslubunda, müharibəyə alternativ olaraq iqtisadi inkişaf və özəl sektorun iştirakı vəd edilirdi. Azərbaycan Prezidentliyinin xarici siyasət məsələləri üzrə rəhbəri Hikmət Hacıyevin sözlərinə görə, ABŞ-ın iştirakı sülh prosesinin və nəqliyyat yollarının irəliləməsində "həlledici" idi. O, "The National" qəzetinə verdiyi müsahibədə Vaşinqtonda imzalanmış birgə bəyannaməyə istinad edərək bildirib ki, "Əvvəlcə prezident Tramp sənədin arxasında öz şəxsi siyasi çəkisini qoyub. Sonra isə o, Amerikanın iştirakını sənədin arxasında qoyub. Bununla yanaşı, TRİPP dəhlizi məsələsi də regionumuzda hər iki tərəf üçün faydalı və geosiyasi oyun dəyişdiricisidir". Cənab Hacıyevin arxasındakı şüşə şkafda cənab Əliyevin cənab Trampla birlikdə çəkilmiş şəkli var və hər iki şəxs gülümsəyir.
Bu marşrut həm Azərbaycan, həm də Ermənistanın Qərbə doğru irəliləməsinin və Rusiya və İrandan uzaqlaşmasının bir hissəsidir. Analitiklər bildirirlər ki, ABŞ Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı ənənəvi basqın meydançalarında təsirini genişləndirməyə çalışır, halbuki Moskva Ukraynadakı müharibədən yayınır və yorğundur. Bakının yaxın müttəfiqi Türkiyə ilə əlaqələrin yaxşılaşması, çox güman ki, Ermənistanın qonşu NATO üzvü ilə hazırda bağlı olan sərhədinin açılmasına səbəb olacaq. Cənubi Qafqazdan kənarda, Ermənistandan Naxçıvana keçid Türkiyə vasitəsilə Avropaya birləşəcək. Bu, Çini qərb bazarları ilə birləşdirən qlobal ticarət marşrutunda Orta Dəhliz kimi tanınan daha bir birləşmə yaradır. Bu, həm ağır sanksiyalar tətbiq edən Rusiya, həm də İrandan yayınaraq, ticarətin bu ölkələrdən keçməsinin çətinliklərini aradan qaldırır. Naxçıvanın İranla sərhədindən bir neçə metr aralıda yerləşən Salamalikdə, Ermənistandakı TRIPP-yə və oradan da Türkiyəyə birləşəcək köhnə Sovet dövründən qalma dəmir yolunda bərpa işləri davam edir. Naxçıvan hissəsinin tamamlanma tarixi 2028-ci ildir; marşrutun ümumi tamamlanması sərhədin digər tərəfindəki irəliləyişdən asılıdır. Görünür, rəsmilər Azərbaycan iqtisadi qazanc əldə etməyə və qlobal ticarət yollarında daha önəmli mövqe tutmağa çalışdıqca Ermənistanla uzun müddətdir davam edən şikayətlərini kənara qoyurlar... Neft və qazla zəngin olan Azərbaycan üçün qlobal ticarət marşrutlarında əsas qovşaq kimi mövqeyini gücləndirmək iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinin bir hissəsidir... Müşahidəçilərin fikrincə, Tramp marşrutu üzrə irəliləyiş mütləq Azərbaycan və Ermənistanın sülh sazişi imzalamasından asılı deyil və ticarət və münasibətlər hətta onun tamamlanmasından əvvəl tədricən yaxşılaşa bilər”.
Ramil QULİYEV
